कुन्तनीजातकम्

पालि-जातकनिकायस्य क्रमाङ्कः 343 इत्यस्य कुन्तनीजातकं बुद्धेन जेतवने कथितम्, यदा भिक्षवः कोशलराजस्य प्रासादे निवसन्तीं बकीं विषये चर्चितवन्तः। सा बकी राजकुमारैः स्वशिशूनां मरणं प्राप्य तीव्रं प्रतीकारं कृत्वा हिमालयं प्रति प्रासादं त्यक्तवती आसीत्। भिक्षवः यदा एतस्मिन् विस्मिताः अभवन्, तदा बुद्धः अवदत् यत् एतादृशं प्रथमवारं न आसीत्।

पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राजा एव जातः, धर्मनिष्ठः शासकः, यः स्वगृहे बकीं पोषयति स्म तथा च तां स्वदूतीरूपेण विश्वसिति स्म, तस्याः द्वारा सन्देशवहनार्थं तां इतस्ततः प्रेषयति स्म। बकी तस्याः सेवाहेतोः प्रासादे सम्माननीयं स्थानं धारयति स्म।

बकी प्रासादोद्याने स्वनीडं निर्मितवती, तत्र द्वौ शिशू वर्धितवती। राजा नगरात् दूरे सति केचन राजकुमाराः तस्याः नीडं दृष्ट्वा अनवधानतया तस्याः उभौ शिशू हतवन्तः। यदा बकी प्रत्यावृत्य यत् घटितं तत् अवगतवती, तथा च कस्य हस्तेन तत् घटितम् इति ज्ञातवती, तदा तस्याः शोकः सहसा न शमितः।

प्रासादे व्याघ्रः बद्धः पालितः आसीत्, यः दर्शकानाम् अवलोकनार्थं एकत्र सीमितः आसीत्। बकी धैर्यवती सावधाना च अवसरं प्रतीक्षमाणा तान् एव राजकुमारान् यत्र व्याघ्रः स्थितः आसीत्, तत्र प्रवर्तयितुं उपायं प्राप्तवती, येन ते शिशुहन्तारः आकृष्टाः।

दर्शनयोग्यस्य वस्तुनः प्रलोभनेन तान् आकृष्य बकी राजकुमारान् व्याघ्रस्य इतः समीपम् आनयत्, यत्र व्याघ्रः तान् गृह्णीयात्; प्रासादोद्याने तत्रैव तेषां प्राणाः विनष्टाः। जातकं तेषां मरणस्य प्रकारे न विलम्बते; कथायाः विषयः तु एतत् यत् बक्याः प्रतीकारः अधुना सम्पूर्णः अभवत्।

पलायनं वा तस्य कृतस्य गोपनं वा न कृत्वा बकी साक्षात् राज्ञः समक्षम् आगता। सा स्पष्टतया तं अवदत् यत् तस्य गृहे सा चिरकालं सम्माननीयं स्थानं धारितवती, तत्र महत् आदरं प्राप्तवती च; किन्तु तस्याः स्वशिशूनां प्रति राजकुमारैः कृतेन कर्मणा अधुना सा तस्य सेवां सर्वथा त्यक्तुं विवशा अस्ति।

राजा स्वपुत्राणां कृते शोकं कुर्वन् अपि कटुतायां विषयस्य अन्तं न इच्छन् बकीं स्थातुम् अयाचत। सः विचारितवान् यत् दुष्टस्य प्रत्युत्तरेण दुष्टता केवलं दुःखं वर्धयति, तथा च सत्या प्रज्ञा क्रोधं परित्यज्य पूर्ववत् शान्त्या सह जीवने निहिता अस्ति।

बकी तस्य युक्तिम् अनङ्गीकृतवती। सा प्रत्यवदत् यत् यः अपमानितः, तथा च यः तस्य अपमानं कृतवान्, ते पूर्ववत् पुनः स्थातुं न शक्नुवन्ति, शान्तेः आह्वानं कियत् प्रज्ञापूर्णं भासते चेदपि। राज्ञे व्यक्तिगतरूपेण यत् किमपि आदरं सा अद्यापि ऋणी आसीत्, तथापि सा स्वनिर्णये स्थिता, यत्र एतादृशी हानिः सम्भवति स्म, तस्मिन् गृहे न स्थातुं अस्वीकृतवती।

कथायाः समाप्तौ बुद्धः भिक्षूणां कृते पात्राणाम् अभिज्ञानम् अकरोत्। यः बकी प्रतीकारं कृतवती ततः समाधानाय अस्वीकृत्य प्रस्थितवती, सा दूरतमे पूर्वजन्मनि — तस्याः कथायाम् — कोशलप्रासादे अधुना निवसन्ती एव बकी इति पुनर्जन्मना आगता, येन एषः शोकः संकल्पश्च जन्मान्तरेषु कियत् गाढं स्थितवन्तौ इति प्रदर्शितम्। वाराणस्याः न्यायनिष्ठः राजा, यः सामञ्जस्यं याचितवान् तथा च बकीयाः प्रस्थानम् अधिकं प्रतीकारं विना स्वीकृतवान्, सः पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः आसीत्।

कुन्तनीजातकं स्वस्य समापनं सुलभसान्त्वनेन न करोति। तत् राज्ञः सामञ्जस्यस्य याचनां बक्याः प्रत्यावर्तनस्य अस्वीकारेण सह पार्श्वे स्थापयति, न एकः अन्यं मार्जयति। एतत् कथयता बुद्धेन भिक्षुभ्यः शिक्षा दत्ता — यत् यथार्थात् आघातात् उत्पन्नः शोकः बुद्धिमतः दयालोः शासकस्य आह्वानेन न विलीयते, तथा च सामञ्जस्यं यद्यपि सार्थकं, तद् तु स्वदुःखं धारयतः हृदयं प्रति बलात् न आरोपयितुं शक्यते।