ปุฏทูสกชาดก

ปุฏทูสกชาดกในพระไตรปิฎกบาลี ซึ่งบันทึกไว้ในอรรถกถาชาดก J.ii (390) เล่าว่า พระบรมศาสดาทรงเล่าเรื่องนี้ที่พระเชตวันมหาวิหาร เกี่ยวกับลูกชายคนเล็กของคนสวนในเมืองสาวัตถี คฤหบดีผู้หนึ่งในเมืองสาวัตถีประสงค์จะถวายความเคารพแก่หมู่ภิกษุ จึงนิมนต์ให้เข้าไปในอุทยานของตน ขณะเดินชมอยู่ท่ามกลางต้นไม้ ภิกษุทั้งหลายได้เห็นคนสวนเด็ดใบไม้ใหญ่และโยนลงบนพื้นทีละใบ เพื่อนำไปพับเป็นกระทงสำหรับใส่ดอกไม้และผลไม้ภายหลัง

บุตรน้อยของคนสวนซึ่งเล่นอยู่ใกล้ ๆ จะหยิบใบไม้ทุกใบที่ร่วงลงมา และก่อนที่จะมีผู้เก็บรวบรวม ก็ฉีกใบไม้นั้นเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยด้วยมือของตน ภิกษุทั้งหลายรู้สึกกังวลต่อความซุกซนอันไร้เหตุผลของเด็กนั้น จึงนำความกราบทูลพระศาสดาเมื่อกลับมาถึง ด้วยไม่แน่ใจว่าจะเข้าใจพฤติกรรมที่ดูไม่มีจุดประสงค์ที่พวกตนมองเห็นได้อย่างไร

พระศาสดาตรัสว่า นี่ไม่ใช่ครั้งแรกที่เด็กคนนี้ประพฤติเช่นนั้น ในกาลก่อน เด็กคนนี้เคยทำสิ่งเดียวกันทุกประการเมื่อเกิดเป็นลิง และด้วยการสังเกตเพียงข้อเดียวนี้ พระองค์จึงตรัสเล่าเรื่องในอดีตนี้แก่หมู่ภิกษุที่ประชุมกันอยู่

ในกาลนานมาแล้ว เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองนครพาราณสี พระโพธิสัตว์ได้บังเกิดในตระกูลคฤหบดี วันหนึ่งพระองค์เสด็จไปยังพระราชอุทยานเพื่อทอดพระเนตรไม้และสระน้ำในอุทยานนั้น ที่นั่นพระองค์ทรงเห็นคนสวนเด็ดใบไม้ใหญ่และปล่อยลงสู่พื้นเพื่อทำเป็นกระทง ดังที่ภิกษุทั้งหลายจะได้เห็นในภายหลังที่เมืองสาวัตถี

ในสวนนั้นมีลิงอาศัยอยู่เพียงตัวเดียว และทุกครั้งที่ใบไม้ร่วงลง ก่อนที่คนสวนจะเก็บได้ ลิงก็จะคว้าไปฉีกเป็นชิ้น ๆ พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเหตุการณ์นี้เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ใบไม้ทุกใบต่างประสบชะตากรรมเดียวกันทันทีที่แตะพื้น โดยไม่มีประโยชน์ใดที่เห็นได้ชัดแก่ลิงจากการกระทำนั้นเลย

ด้วยความอยากรู้มากกว่าความโกรธ พระโพธิสัตว์ตรัสถามลิงว่าเหตุใดจึงทำลายใบไม้ในลักษณะเฉพาะเช่นนี้ โดยคาดหวังว่าอาจมีเหตุผลบางอย่าง แม้จะเล็กน้อยเพียงใดก็ตาม ที่อธิบายพฤติกรรมนั้นได้ ลิงตอบอย่างตรงไปตรงมาว่าตนห้ามใจไม่ได้ นี่เป็นเพียงสันดานของตน คือการฉีกทุกสิ่งที่เอื้อมถึง

เมื่อทรงเห็นว่าสัตว์นั้นกระทำมิได้เพราะมีจุดประสงค์ใด แต่เพราะนิสัยทำลายที่ฝังลึกและแก้ไม่ได้ พระโพธิสัตว์ทรงเข้าพระทัยว่าไม่มีความเมตตาหรือเหตุผลใดจะเปลี่ยนแปลงมันได้ แทนที่จะเสียความพยายามไปกับการแก้ไขสิ่งที่แก้ไม่ได้ พระองค์จึงขับไล่ลิงออกจากอุทยานไปอย่างสิ้นเชิง

เมื่อพระศาสดาตรัสเล่าเรื่องนี้จบ พระองค์ทรงระบุชาติกำเนิดอย่างชัดเจนว่า บุตรคนสวนในปัจจุบันคือลิงผู้ทำลายใบไม้ในกาลนั้น และพระองค์เองคือคฤหบดีผู้ค้นพบลิงตัวนั้น นิสัยทำลายที่ไม่อาจแก้ไขได้ ซึ่งเคยฉีกใบไม้โดยไม่มีจุดประสงค์ใดเลย ยังคงปรากฏอยู่ไม่เปลี่ยนแปลงข้ามภพชาติ ในเด็กชายตัวน้อยที่กำลังฉีกใบไม้ในสวนแห่งเมืองสาวัตถี

สิ่งที่เรื่องนี้มอบให้แก่หมู่ภิกษุผู้กำลังกังวลนั้น ไม่เคยเป็นวิธีแก้ความซุกซนของเด็กเลย จุดประสงค์ของนิทานคือ นิสัยบางอย่างยังคงอยู่ข้ามภพชาติ ไม่ว่าจะแก้ไขหรือขับไล่ไปกี่ครั้งก็ตาม แต่ให้วิธีการจดจำพฤติกรรมเช่นนั้นตามที่มันเป็นจริง มันมิใช่ปริศนาที่จะแก้ได้ด้วยเหตุผลที่ดีกว่า หากแต่เป็นรูปแบบที่มั่นคงซึ่งในชาติก่อนได้พิสูจน์แล้วว่าไม่หวั่นไหวต่อแรงอ้อนวอนชนิดเดียวกันนั้น

บางเรื่องสรรเสริญความอดทนมั่นคงต่อพฤติกรรมที่ยากจะรับมือ แต่เรื่องนี้ดึงบทเรียนที่แตกต่างแต่สำคัญเท่ากันออกมาจากสถานการณ์เดียวกัน เมื่อทรงถามด้วยความจริงใจและได้รับคำตอบที่ซื่อตรงแล้ว พระโพธิสัตว์มิได้ทรงโต้เถียงกับลิงต่อไป หรือแสวงหาวิธีอันแยบยลให้มันหยุด สัตว์ที่ยอมรับโดยอิสระว่าการทำลายเป็นเพียงสันดานของตน ได้บอกทุกสิ่งที่จำเป็นต้องรู้ไปแล้ว การนำสัตว์เช่นนั้นออกจากตำแหน่งที่นิสัยของมันสามารถสร้างความเสียหายต่อเนื่องได้ บางครั้งจึงเป็นการตอบสนองเพียงอย่างเดียวที่เคารพทั้งความซื่อตรงของสัตว์และความจำเป็นของสวนที่จะต้องดำรงอยู่ต่อไป