पुटदूषकजातकम्

पालिग्रन्थे पुटदूषकजातकं जातकाट्ठकथायां जे.ii (390) इति निर्दिष्टम्। शास्ता जेतवने श्रावस्त्याः उद्यानपालस्य लघुपुत्रम् अधिकृत्य इमां कथाम् अकथयत्। श्रावस्त्यां कश्चन गृहस्थः भिक्षुसङ्घं सत्कर्तुकामः स्वोद्याने तान् आमन्त्रितवान्। वृक्षाणां मध्ये भ्रमन्तः भिक्षवः उद्यानपालं दृष्टवन्तः, यः महापर्णानि चिनोति स्म तथा च पर्णानि एकैकशः भूमौ निक्षिपति स्म, येन पश्चात् पुष्पफलवाहनाय पुटाः रचेरन्।

समीपे क्रीडन् उद्यानपालस्य लघुपुत्रः प्रत्येकं पतितं पर्णम् उद्धृत्य, संग्रहात् पूर्वमेव हस्तेन खण्डशः विदारयति स्म। भिक्षवः बालस्य तस्य निरर्थकं चापल्यं दृष्ट्वा खिन्नाः, प्रत्यागत्य शास्तारं निवेदयामासुः; तेषां कृते तत् आचरणं निष्प्रयोजनं प्रतीयमानं दुर्बोधम् आसीत्।

शास्ता अवदत्, अयं बालः एवं पूर्वमपि न प्रथमं कृतवान्। पुरा सः वानररूपेण तदेव अकरोत् इति उक्त्वा, एकेनैव निरीक्षणेन समागतान् भिक्षून् अतीतां कथाम् आख्यत्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः गृहस्थकुले जातः। एकदा सः राजोद्यानस्य वनानि सरांसि च द्रष्टुं गतः। तत्र सः उद्यानपालं महापर्णानि चिनुन्तं पुटार्थं भूमौ निक्षिपन्तं च अपश्यत्, यथा भिक्षवः पश्चात् श्रावस्त्यां द्रक्ष्यन्ति।

तस्मिन् उद्याने एकः वानरः निवसति स्म; यदा यदा पर्णं पतति, उद्यानपालेन ग्रहणात् पूर्वमेव सः तत् अपहृत्य खण्डशः विदारयति स्म। बोधिसत्त्वः पुनः पुनः एतत् दृष्टवान्; प्रत्येकं पर्णं भूमिं स्पृशन्मात्रं तस्यैव दशां प्राप्नोति स्म, वानरस्य तु तेन कश्चित् स्पष्टः लाभः न जायते स्म।

क्रोधात् न, अपितु कुतूहलेन बोधिसत्त्वः वानरम् अपृच्छत्, किमर्थम् एवं पर्णानि विनाशयसि? कश्चित् हेतुः स्यात्, यद्यपि अल्पः, यः आचरणं व्याख्यातुं शक्नुयात् इति आशया। वानरः ऋजुतया अवदत्, अहं निवारयितुं न शक्नोमि; यत् किमपि हस्तगतं तद् विदारयितुम् एव मम स्वभावः।

सत्त्वः कस्मिंश्चिदपि प्रयोजने न, अपितु बद्धमूलेन अपरिवर्तनीयेन विनाशप्रवृत्त्या प्रवर्तते इति दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः अवबुद्धवान् यत् न कयापि कृपया न च युक्त्या स परिवर्तेत। यत् संशोधयितुं न शक्यते, तत्र अधिकं प्रयत्नं व्यर्थं कर्तुम् अनिच्छन् सः वानरम् उद्यानात् सर्वथा निरस्तवान्।

कथायाः समाप्तौ शास्ता जन्मसम्बन्धं स्पष्टम् अकथयत्: अद्यतनः उद्यानपालपुत्रः सः एव पर्णविनाशकः वानरः आसीत्, अहं च तस्य तत्त्वम् अवगतवान् गृहस्थः आसम्। निष्प्रयोजनं यः पर्णानि विदारयति स्म, सः अपरिवर्तनीयः दोषः जन्मान्तरेषु अविकृतः श्रावस्त्याः उद्याने पर्णानि विदारयन् लघुबालके अद्यापि विद्यते।

व्याकुलेभ्यः भिक्षुभ्यः इयं कथा बालस्य चापल्यस्य समाधानं कदापि न ददाति स्म। कथायाः सारः एषः: केचन स्वभावाः वारंवारं संशोध्यमानाः अपसार्यमाणाः वा जन्मान्तरेषु अनुवर्तन्ते। तस्याः स्थाने तु इयं ताद्दशम् आचरणं तस्य यथार्थरूपेण अभिज्ञातुम् उपायं दत्तवती। इयं उत्तमतर्केण भेत्तव्या समस्या न, अपितु पूर्वजन्मनि तादृश्याम् एव प्रार्थनायां अविचलत्वं सिद्धं स्थिरं प्रतिरूपम् अस्ति।

केचन कथाः कठिनाचरणे धैर्यपूर्णां दृढतां प्रशंसन्ति, किन्तु इयं कथा तस्यामेव परिस्थितौ समानरूपेण महत्त्वपूर्णम् अपरं पाठम् आहरति। स्वकीयं सत्यनिष्ठं प्रश्नं पृष्ट्वा, ऋजु उत्तरं च लब्ध्वा, बोधिसत्त्वः वानरेण सह वादं न अनुवर्तयति स्म, न च तं निवारयितुं कूटोपायम् अन्वेषयति स्म। यः सत्त्वः स्वेच्छया स्वीकरोति यत् विनाशकता तस्य केवलं स्वभावः अस्ति, सः ज्ञातव्यं सर्वं पूर्वमेव आख्यातवान्। तादृशं सत्त्वं तस्य अभ्यासाः सततं हानिं कर्तुं शक्नुवन्ति स्थानात् अपसार्य, कदाचित् सत्त्वस्य स्वीयां सत्यनिष्ठां उद्यानस्य च जीवनावश्यकतां युगपत् आदरयन्ती एव एकमात्रा प्रतिक्रिया भवति।