ตุณฑิลชาดก

ชาดกที่ ๓๘๘ ในพระไตรปิฎกบาลี พระพุทธเจ้าทรงตรัสเล่าถึงภิกษุรูปหนึ่งที่หวาดกลัวความคิดเรื่องความตายอยู่เป็นนิตย์ ทรงระลึกถึงอดีตชาติที่ลูกสุกรหนุ่มซึ่งเผชิญความหวาดกลัวอย่างเดียวกันนั้นได้รับการปลอบโยนด้วยคำสอนเรื่องศีลและความไม่หวาดกลัวของพี่ชาย

ในกาลครั้งก่อน เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองกรุงพาราณสี หญิงชราชาวบ้านผู้หนึ่งเลี้ยงดูลูกสุกรกำพร้าสองตัวเสมือนบุตรของตน ตั้งชื่อตัวพี่ว่ามหาตุณฑิละ และตัวน้องว่าจุลลตุณฑิละ พระโพธิสัตว์ทรงเสวยพระชาติเป็นมหาตุณฑิละ สุกรทั้งสองเติบโตขึ้นอย่างงดงามสง่า มีอัธยาศัยอ่อนโยนและประกอบด้วยศีลธรรม เที่ยวไปได้โดยอิสระ และกลับมายังแม่บุญธรรมผู้รักใคร่ด้วยความซื่อสัตย์

ในฤดูเทศกาลหนึ่ง กลุ่มนักดื่มที่ครึกครื้นหมดเนื้อสำหรับกินกับสุรา เมื่อทราบว่าหญิงชรามีสุกรอ้วนพีเลี้ยงไว้ จึงเสนอถุงเหรียญทองหนักๆ ให้ หญิงชราซึ่งอ่อนแอเพราะวัยและความยากจน ยอมตกอยู่ในความล่อใจ จัดเตรียมรางข้าวต้มข้นอย่างดีพร้อมน้ำหอม หวังจะให้สุกรทั้งสองอ้วนขึ้นและล่อพี่น้องเข้าคอกเพื่อนำไปฆ่า

เมื่อจุลลตุณฑิละได้ยินเสียงมีดของคนฆ่าสัตว์กระทบกันอย่างน่าหวาดหวั่น และได้กลิ่นสุรา ความกลัวก็ครอบงำจนเขาไม่อาจขยับตัวได้ เขาสั่นและร้องไห้วิ่งไปหาพี่ชาย ร้องว่าอาหารอันโอชะที่เตรียมไว้ให้พวกตนนี้ไม่ใช่ความรัก แต่เป็นมีดที่ซ่อนอยู่ และถามว่าพวกตนจะหนีความตายเช่นนี้ไปได้ที่ใด

มหาตุณฑิละยังคงสง่างาม สงบ และเปล่งประกายด้วยสติอันยอดเยี่ยม ทรงมองน้องชายด้วยความรักอันไร้ขอบเขต และตรัสด้วยน้ำเสียงอ่อนโยนว่า สำหรับสิ่งมีชีวิตที่เกิดมาด้วยเนื้อหนังอันต้องตาย ความตายเป็นหนี้ที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ตามธรรมชาติ ผู้ที่ขุนร่างกายให้อ้วนพีโดยไม่บำรุงจิตใจ ย่อมดำรงอยู่ด้วยความหวาดกลัวอย่างไม่สิ้นสุด ส่วนผู้ที่รักษาศีลและอยู่ด้วยความไม่เบียดเบียน ย่อมพบว่าความตายไม่มีเหล็กในที่จะแทงให้เจ็บปวดเลย

ทรงเตือนน้องชายให้ชำระใจจากความเกลียดชัง อาบในกระแสเย็นแห่งเมตตา และรักษาศีลด้วยความมุ่งมั่นมั่นคง ความกลัวมากเพียงใดก็มิอาจเปลี่ยนสิ่งที่กำลังจะมาถึง แต่จิตที่สงบมั่นยังสามารถเลือกได้ว่าจะเผชิญกับมันอย่างไร เมื่อมหาตุณฑิละแสดงธรรมเรื่องความไม่เที่ยงของสรรพสัตว์และความสงบอันลึกซึ้งของความบริสุทธิ์ทางศีล พระสุรเสียงของพระองค์ก้องกังวานไปตามถนนรอบข้างดุจระฆัง

นักดื่มทิ้งมีดลงด้วยความพิศวงในสิ่งที่ได้ยิน หญิงชราร้องไห้ด้วยความสำนึกผิดต่อสิ่งที่ความยากจนของตนเกือบทำให้เกิดขึ้น ชาวพาราณสีทั้งเมืองได้ยินข่าวการแสดงธรรมของพระโพธิสัตว์ จึงมาชุมนุมกันที่นั้นเพื่อฟังด้วยตนเอง จนกระทั่งพระเจ้าพรหมทัตเองเสด็จมาพร้อมเหล่าอำมาตย์ และประทับนั่งกับพื้นเพื่อฟังคำสอนทั้งหมด

ทรงซาบซึ้งในสิ่งที่ได้ยิน พระราชาจึงทรงรับมหาตุณฑิละและจุลลตุณฑิละเป็นพระโอรสของพระองค์เอง ภัยที่ทำให้น้องชายต้องร้องไห้จึงสิ้นสุดลง ทรงแต่งตั้งมหาตุณฑิละให้ดำรงตำแหน่งมีอำนาจทางตุลาการในราชสำนัก ทรงวางพระทัยในปัญญาอันประจักษ์ของท่านที่จะช่วยตัดสินข้อพิพาทระหว่างประชาชนในแคว้นอย่างเป็นธรรม

เมื่อพระราชาสวรรคต มหาตุณฑิละได้นำความรู้ทั้งหมดที่ได้เรียนรู้ในตำแหน่งนั้นมาใช้ เพื่อเรียบเรียงตำราทางกฎหมายที่จะนำทางแก่ผู้พิพากษาผู้สืบต่อมา ท่านทิ้งบันทึกแห่งความเป็นธรรมไว้ ซึ่งรับใช้แผ่นดินนั้นสืบมานานแม้สุกรผู้เสนอธรรมนี้เป็นคนแรกจะลับจากฉากไปแล้วก็ตาม

ในตอนท้ายของเรื่อง พระพุทธเจ้าทรงระบุว่าภิกษุผู้หวาดกลัวคือจุลลตุณฑิละ และพระองค์เองคือมหาตุณฑิละ คำสอนอันมั่นคงที่เคยทำให้สุกรหนุ่มผู้หวาดกลัวต่อการถูกฆ่าสงบลงได้ ยังคงเป็นยาที่จำเป็นอย่างยิ่งหลายศตวรรษต่อมาสำหรับภิกษุผู้ไม่อาจหยุดคิดถึงความตายของตนเองที่จะมาถึง

สิ่งที่ทำให้นักดื่มวางอาวุธในที่สุดนั้นไม่ได้เป็นข้อโต้แย้งต่อการฆ่าสุกรโดยเฉพาะ แต่เป็นการแสดงให้เห็นว่าความกลัวตายและความปลอดจากความกลัวนั้นเป็นท่าทีที่เรียนรู้ได้ทั้งคู่ ซึ่งเปิดให้สัตว์ใดก็ตามที่เต็มใจพิจารณาจิตของตนอย่างตรงไปตรงมา แทนที่จะเพียงตอบสนองต่ออันตราย ความหวาดกลัวของจุลลตุณฑิละนั้นสมเหตุสมผลอย่างยิ่งเมื่อพิจารณาจากสิ่งที่เขาได้กลิ่นและได้ยิน และพี่ชายของเขาไม่เคยแสร้งว่าเป็นอย่างอื่นเลย ท่านเพียงแสดงให้เห็นด้วยตัวอย่างของตนเองว่า ศีลที่บ่มเพาะไว้ล่วงหน้าทำให้จิตมั่นคงพอที่จะเผชิญแม้กับมีด โดยไม่ถูกมันครอบงำ