तुण्डिलजातकम्

पालिपिटके जातकसंख्या ३८८ भगवता बुद्धेन मरणचिन्तया सततं भीतस्य कस्यचिद् भिक्षोः विषये कथिता। तत्र स्वपूर्वजन्मनि तादृशेन एव भयेन पीडितः कश्चित् शूकरपोतः ज्येष्ठस्य भ्रातुः शीलविषयकेन निर्भयतोपदेशेन समाश्वासितः आसीदिति स्मर्यते।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति एका ग्रामवृद्धा मातृविहीनौ द्वौ शूकरपोतौ स्वपुत्रौ इव अपालयत्। ज्येष्ठं महातुण्डिलम् इति, कनिष्ठं चुल्लतुण्डिलम् इति च नाम अकरोत्। बोधिसत्त्वः महातुण्डिलः अभवत्। उभौ अपि अतिरूपवन्तौ पुष्टौ सुशीलौ च अभवताम्। स्वेच्छया विचरन्तौ अपि स्नेहवत्यै दत्तकमात्रे सत्यनिष्ठया प्रत्यागच्छताम्।

एकस्मिन् उत्सवसमये मद्यपानां कश्चित् गणः मांसाभावे सति वृद्धायाः समीपे पुष्टौ शूकरौ सन्तीति श्रुत्वा तस्यै प्रभूतानि सुवर्णमुद्राणां कोशानि दातुम् उद्यताः। जरया दारिद्र्येण च दुर्बला सा वृद्धा लोभवशात् तत् अङ्गीचकार; सुस्वादुं यवागूं सुगन्धितं जलं च सज्जीकृत्य तौ भ्रातरौ कोष्ठे प्रवेशयितुं वधाय आकर्षितुम् इच्छति स्म।

सूनाकाराणाम् असिध्वनिं मद्यगन्धं च ज्ञात्वा तरुणः कनिष्ठः चुल्लतुण्डिलः भयेन स्तब्धः अभवत्। कम्पमानः रुदन् च सः ज्येष्ठं भ्रातरम् उपाधावत्, इदं सज्जितं भोजनं स्नेहार्थं न, किन्तु गूढशस्त्रस्य पाशः इति उक्त्वा, अस्मात् मरणात् कुत्र पलायितव्यम् इति अपृच्छत्।

महातुण्डिलः गम्भीरः शान्तः परमया स्मृत्या दीप्तः आसीत्। स्नेहार्द्रया दृष्ट्या कनिष्ठं विलोक्य मृदु अवदत्: मर्त्यदेहेषु जातानां प्राणिनां मृत्युः प्रकृत्या अनिवार्यः ऋणम् अस्ति। ये देहं पोषयन्ति चित्तं न संस्कुर्वन्ति ते सततं भये जीवन्ति; ये तु शीलं रक्षन्ति अहिंसायां च तिष्ठन्ति, तेषां मरणे कोऽपि दंशः एव न भवति इति।

सः भ्रातरम् अद्वेषेण चित्तं शोधयितुम्, मैत्र्याः शीतले प्रवाहे स्नातुम्, दृढसङ्कल्पेन च शीलानि पालयितुम् आग्रहम् अकरोत्। यत् भयं भवतु, यत् आगमिष्यति तत् परिवर्तितुं न शक्यते; किन्तु स्थिरं चित्तं तस्य सम्मुखं कथं स्थातव्यम् इति चयनं कर्तुं शक्नोति। महातुण्डिलः सर्वभूतानाम् अनित्यतां शीलशुद्धेः गम्भीरां शान्तिं च प्रवचन् यदा उपदिशति स्म, तस्य स्वरः परितः वीथीषु घण्टानादवत् प्रतिध्वनति स्म।

श्रुतेन विस्मिताः मद्यपाः स्वानि शस्त्राणि अपातयन्। स्वदारिद्र्यहेतुना यत् सम्भवेत् तत् स्मृत्वा वृद्धा पश्चात्तापेन अरुदत्। सम्पूर्णा वाराणसी बोधिसत्त्वस्य उपदेशं श्रुत्वा स्वयं श्रोतुं तत्र समागता। ततः ब्रह्मदत्तः राजा स्वामात्यैः सह आगत्य सम्पूर्णम् उपदेशं श्रोतुं भूमौ उपाविशत्।

श्रुतेन प्रसन्नः राजा महातुण्डिलं चुल्लतुण्डिलं च उभौ स्वपुत्रौ अग्रहीत्; तेन कनिष्ठस्य अश्रुकारणं भयं निवारितम्। महातुण्डिलं राजसभायां न्यायाधिकारयुक्ते पदे न्ययुङ्क्त, जनपदे विवादान् न्याय्यतया निर्णेतुं तस्य स्पष्टां प्रज्ञां विश्वसन्।

राजनि दिवङ्गते महातुण्डिलः तस्मिन् पदे यत् अधीतम् तत् सर्वं प्रयुज्य पश्चात् न्यायं कर्तृभ्यः मार्गदर्शनाय विधिग्रन्थान् अरचयत्। येन प्रथमं धर्मः उपस्थापितः सः शूकरः अपि गतः सन् तस्य निष्पक्षतायाः अभिलेखः बहुकालं राष्ट्रसेवायै स्थितः।

कथान्ते भगवान् बुद्धः भीतं भिक्षुं चुल्लतुण्डिलेन स्वयं च महातुण्डिलेन अभिन्नं प्रतिपादयति स्म। यः उपदेशः पुरा मृत्युभयेन त्रस्तं शूकरपोतं शमितवान्, स एव शताब्दीनाम् अनन्तरम् अपि स्वमरणविचारात् निवर्तितुम् अशक्तस्य भिक्षोः आवश्यकः औषधः आसीत्।

मद्यपाः अन्ततः यत् निरस्त्रीकृताः, तत् विशेषतः शूकरवधविरोधिनः तर्कात् न आसीत्। मरणभयं तस्मात् मुक्तिश्च द्वे अपि शिक्षणीयाः मनोवृत्तयः इति, न केवलं भयं प्रति प्रतिक्रियां कुर्वतः, अपि तु स्वचित्तं सत्यतया परीक्षितुम् इच्छतः कस्यापि प्राणिनः प्राप्यम् इति प्रदर्शितम्। चुल्लतुण्डिलस्य भयम् आघ्रातस्य श्रुतस्य च विचारेण सर्वथा युक्तम् आसीत्; न च तस्य भ्राता तत् अन्यथा कदापि प्रदर्शितवान्। सः केवलं स्वाचरणेन दर्शितवान् यत् पूर्वं संवर्धितं शीलं मनः इतावत् स्थिरं करोति यत् खड्गेनापि तत् नाभिभूयते।