सुरापानजातकम् — मद्यपानदोषः शीलरक्षणं च

पालित्रिपिटके एकाशीतितमं जातकं भगवता बुद्धेन तदा उक्तम्, यदा भिक्षुः सागतः जनसमक्षं मत्तः अभवत्। विनयवर्णनानुसारं सागतः प्रचण्डं सर्पं वशीकृत्य सम्मानम् अलभत, किन्तु यदा ग्रामजनाः तस्मै प्रबलां मदिराम् अर्पयन्ति स्म, तदा सः तां स्वीकृतवान् तथा च अशक्तः सन् बहिः नीतः। भगवान् बुद्धः एतं अपमानं पञ्चशततापसानां प्राचीनया कथया प्रत्युत्तरितवान्, ये पूर्वम् एतदेव पाठं कष्टेन अधीतवन्तः।

पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः हिमवति पञ्चशततापसानां समुदायं परिचालयति स्म। तेषां प्रत्येकः स्वकीये पर्णकुटीरे वर्षाणि कठोरशीलाभ्यासेन वास्तविकीं ध्यानसिद्धिम् अलभत।

वर्षर्तौ शिष्याः लवणं मसालांश्च प्राप्तुं जनपदं गन्तुम् अनुज्ञां याचन्ते स्म। बोधिसत्त्वः हिमवति एव अतिष्ठत्, पञ्चशतं तु स्वयमेव वाराणसीं गत्वा राज्ञः स्वे एव प्रमदोद्याने निवसति स्म। ते गाम्भीर्येण अचलया च शान्त्या ब्रह्मदत्तं राजानं शीघ्रम् अप्रीणयन्। राजा तेषां तपश्चर्यां नितरां प्रशशंस, यतः सः तान् चत्वारि मासानि राजप्रासादे भोजयति स्म; कृतज्ञाः निश्चिन्ताः च तापसाः नगरे किमपि तान् हानिं कर्तुं शक्नोतीति शङ्कितुं कारणं न पश्यन्ति स्म।

नगरे मद्योत्सवः समागतः। स्वपवित्रातिथीन् सम्मातुम् इच्छन् राजा उत्कृष्टायाः मदिरायाः प्रचुरां राशिं तापसेभ्यः उपायनरूपेण प्रेषयति स्म, तस्य तादृश-उदारतायाः वास्तविकं मूल्यं कियत् स्यात् इति कदापि न शङ्कमानः।

गुरोः पार्श्वात् दूरे स्थिताः पञ्चशतशिष्याः तां मदिरां प्रचुरं पिबन्ति, तेषां कष्टेन लब्धा स्मृतिः तस्यां सर्वथा निमज्जति।

मत्तावस्थायां तापसाः नृत्यन्ति, गायन्ति, स्वानि उपकरणानि च इतस्ततः विकिरन्ति, ततः यत्र स्थिताः तत्रैव निद्रां यान्ति। वर्षाणां यत्नपूर्वकं साधितं कर्म एकस्यां सायंकाले केवलं प्रदर्शनमात्रं जातम्।

शिष्याः प्रभाते उत्थाय चतुर्दिक्षु अव्यवस्थां दृष्ट्वा स्वकृतस्य भारं पूर्णतया अनुभवन्ति, परस्परं च वदन्ति यत् गुरोः पार्श्वात् दूरे स्थित्वा तैः अपराधः कृतः। ते हिमवन्तं प्रत्यावर्त्य बोधिसत्त्वस्य समक्षं सर्वं स्वीकुर्वन्ति।

शिष्याः स्वयमेव तं श्लोकं वदन्ति यः तत् नाम्ना निर्दिशति: वयं पीतवन्तः, नृत्यम् अकुर्म, गीतं गीतवन्तः, रुदितवन्तश्च; मद्येन च तथा विवेकरहिताः अभवाम यत् वानराः इति अपि न अवगम्यन्ते स्म। बोधिसत्त्वः क्रोधेन न प्रत्युत्तरं ददाति। सः तान् गुरोः संरक्षणे अनिवसन्तः इति उपालभते, पुनः तादृशं कर्म न कर्तव्यम् इति च आज्ञापयति। ततः स्वयम् अच्छिन्ने समाधौ स्थितः सन् ब्रह्मलोके जन्म लभिष्यति।

नितान्तं विनम्राः पञ्चशततापसाः भग्नानि व्रतानि शोधयित्वा स्वेषु हिमावृतेषु कुटीरेषु गुरोः समीपे पुनः तिष्ठन्ति, तस्य आदेशेन बद्धाः यत् तादृशं कर्म पुनः न करिष्यन्ति; गुरुः तु स्वसाधनायां निरन्तरं लग्नः अस्ति। ते सह एतादृशं पाठं नीतवन्तः, यं पूर्ववर्ती कोऽपि संयमः तेषां शिक्षणाय अपर्याप्तः आसीत्, यावत् ते स्वयं तस्य विफलतां न अनुभवन्ति स्म।

बोधिसत्त्वस्य गाथा यत् संरक्षितवती, सा कदापि केवलं निषेधः न आसीत्। सा स्पष्टा चेतावनी आसीत् यत् कथं वर्षाणां संयमः अपि एकेन तादृशेन द्रव्येण शीघ्रं विनश्येत्, यत् तदेव सामर्थ्यं हरति—स्वयं स्मृतिम्—यस्याम् आश्रित्य संयमः अनर्थं प्रागेव अवगन्तुं शक्नोति।

शिष्याणां स्वकीयैः वचनैः एषः विषयः प्रकाश्यते: जागरणे तेषां प्रथमः विचारः आसीत् यत् गुरोः दूरे स्थितत्वात् तैः अपराधः कृतः। पञ्चशततापसाः सर्वे मद्यं पिबन्तः सन्ति; तेषु कोऽपि एकः स्वरः इतः संयतः नासीत् यः तां रात्रिं निवारयितुं पश्चात् वा तां स्पष्टं नाम्ना निर्दिष्टुं शक्नुयात्। अतः बोधिसत्त्वस्य उपालम्भः केवलं मद्यविषयः नासीत्, अपि तु गुरोः मार्गदर्शनस्य तस्य आश्रयस्य विषये अपि आसीत्, यं ते त्यक्त्वा अधुना पुनः प्रत्यागताः।