कुम्भजातकम्

पालित्रिपिटकस्य क्रमाङ्कः 512 इत्यस्य जातकस्य कथनं बुद्धेन जेतवनविहारे कृतम्, यदा विशाखा — ज्ञानेन दानेन च प्रसिद्धा समर्पिता उपासिका — तं पृष्टवती यत् मादकद्रव्यं कुतः प्रथमं उत्पन्नम्। पञ्चशतं स्त्रियः मत्तावस्थायां विहारम् आगत्य एतावत् अनुचितम् आचरन् यत् बुद्धः स्वयोगबलेन तासां भयं जनयित्वा प्रकृतिस्थाः कारितवान्; तदा एव विशाखायाः प्रश्नः उत्थितः। विशाखायाः प्रश्नस्य सम्यक् उत्तरदानाय बुद्धः कथितवान् यत् कथं सुरा प्रथमं मानवलोके प्रविष्टा।

उत्तरभारतस्य वनेषु सुरनामा काष्ठहारकः पुष्पवृक्षस्य शाखासन्धौ प्राकृतिकं विवरं दृष्टवान्। कालान्तरे तत् वृष्टिजलेन, पतितफलैः, वन्यमधुना, किण्वितधान्येन च परिपूर्णम् अभवत्। तस्य विवरात् पिबन्तः विहगाः चक्रिकाभ्रान्ततया लुठन्ति स्म, ततः गाढं निद्रित्वा पुनः ताजगीभिः उड्डीयन्ते स्म, सुरस्य स्वकौतूहलं च अन्ते तं अभिभूतवत्।

स्वयं तद् द्रवं आस्वाद्य सुरः अपरिचितम् उष्णत्वं लघुत्वं च अनुभूतवान्, तथा च वरुणनामकेन परिव्राजकेन सह आविष्कारं विनिमितवान्। द्वौ मिलित्वा वेणुनलिकाः मादकद्रव्येण पूरयित्वा श्रावस्त्यां राजा सर्वमित्रस्य राजसभां प्रति नीतवन्तौ, यतः ते यत् आकस्मिकम् अलभन्त तत् अन्यैः सह विभक्तुम् उत्सुकौ आस्ताम्।

राजा सर्वमित्रः नूतनस्य तीक्ष्णपेयस्य चषकान् चषकान् पिबन् उच्चहास्यम् अनुभवति स्म, राजकर्त्तव्यानि सर्वथा परित्यजति स्म। अचिरात् सः नगरे सर्वत्र तस्य द्रवस्य कटाहान् सज्जीकर्तुम् आदिशत्, येन समग्रा राजसभा यत् तं सर्वथा मोहितवत् तत् अंशेन सह भोक्तुं शक्नुयात्।

अमात्याः, वणिजः, सैनिकाः, सामान्यजनाश्च स्वव्यवसायान् स्ववीर्यं च परित्यक्तवन्तः। ते पथि नृत्यन्ति स्म, तुच्छविषयेषु कलहन्ति स्म, जीवनपर्यन्तं सञ्चितानि धनानि च नाशयन्ति स्म, यावत् समग्रं राज्यं विनाशं प्रति सरति स्म, तथा च अभ्यन्तरतः तं निवारयितुं कोऽपि स्थानं न आसीत्।

देवराजः शक्रः स्वर्गीयासनात् राज्यस्य पतनम् अवलोकयन् मर्त्यान् चषकशः स्वयं विनाशं कुर्वतः प्रति करुणां अनुभूतवान्। वृद्धब्राह्मणरूपं धृत्वा साधारणं मृन्मयं कुम्भम् एव धारयन् सः राजसभायाम् अवतीर्य, यत्र राजा सर्वमित्रः पिबन् आसीत्, तत्र घोषितवान् यत् स्वकुम्भः विक्रयार्थम् अस्ति।

यदा कौतूहलयुक्तः राजा पृष्टवान् यत् कुम्भे किम् अस्ति, तदा शक्रः सरलं वर्णनं न दत्त्वा, अपि तु मादकद्रव्येण कस्मिन् अपि व्यक्तौ यत् मूल्यं जनयति तस्य सम्पूर्णं लेखम् अदात्। सः प्रज्ञानाशं, लज्जापहारं, रोगमूलं, दारिद्र्यजननीं, अशुभगामिनीं च पथं गणितवान्; दोषान् अनुक्रमेण उक्त्वा राजा स्वशरीरे यत् सिञ्चति स्म तत् न अनिश्चित्य जानीयात्।

देवस्य सरलेन विवरणेन हृदि आहतः राजा सर्वमित्रः अश्रुपूर्णो जानुभ्यां पतितः। राजप्रासादे अवशिष्टानि सर्वाणि मद्यपात्राणि भङ्क्त्वा सः स्वराज्ये सम्पूर्णं मद्यनिषेधं घोषितवान्; एकेनैव अपराह्णेन सः एतत् पुनः स्थापितवान् यत् मादकद्रव्यं सम्पूर्णराज्ये विनष्टवत् आसीत् — संयमं व्यवस्थां च।

शक्रः मद्यं सरलतया निषेद्धुं वा आकाशात् तत् नाशयितुं वा शक्तः आसीत्। यः मनः पूर्वमेव न किमपि दोषं मन्यते, तत्र देवाज्ञायाः कोऽपि प्रभावः न भवति। यत् प्रश्नं राजानं स्वयं पृच्छति यत् सः वस्तुतः किं पिबति, तत् तं स्वयम् उत्तरम् आविष्कर्तुं प्रेरयति, यत् कोऽपि आदेशः कदापि कर्तुं न शक्नोति। तेन वहितः कुम्भः कदाचित् विक्रयार्थं नासीत्; स तु राजानं स्वहस्ते यत् धारयति तत् सत्यतया पश्यितुं निमन्त्रणम् आसीत्।

बुद्धः कथां विशाखायाः प्रश्नस्य यथार्थोत्तरेण समापयति। यः मदः अधुनैव विहारं विक्षोभितवान्, सः एकस्य वनचरस्य वृक्षविवरविषयकस्य निरर्थककौतूहलात् अविच्छिन्नरेखया उद्भूतः। तस्य प्रतिकारः — तदा इव अद्यापि — बलप्रयोगे न, अपि तु स्पष्टतया तत् दृष्ट्वा यत् मद्यं सर्वदा तत् पिबतां सर्वेषां कृते किं व्ययति इति परिचेतुम् आश्रितः अस्ति।