विघासजातकम्

पालित्रिपिटके जातकसंख्या ३९३ इयं कथा भगवता पूर्वारामे (पूर्वोद्याने) विहरता तेषां भिक्षूणां विषये कथिता, ये विनोदेषु निमग्नाः अभवन्। आयुष्मान् मोग्गल्लानः तान् चकितान् कर्तुं तेषां निवासं कम्पितवान् (यत् घटना पसादकम्पनसुत्ते स्मर्यते), भिक्षवः च धर्मसभायां तद् विषयम् अचर्चयन्। भगवान् अवदत् यत् न प्रथमवारं ते विनोदं प्रति आकृष्टाः, तथा पूर्वजन्मकथां स्मृतवान् यत्र सप्त भ्रातरः सत्यं त्यागं सुलभसुखैः विनिमयं कृतवन्तः आसन्।

एकदा काशीदेशस्य एकस्मात् ग्रामात् सप्त भ्रातरः एकत्र संसारं त्यक्त्वा मेज्झारञ्ञे वने तपस्विजीवनं स्वीकृतवन्तः। ते गृहं, परिवारं, सम्पत्तिं च त्यक्त्वा तपसः ध्यानस्य च मार्गम् एकत्र अनुसर्तुं प्रवृत्ताः।

येन कठोराभ्यासेन ते प्रवृत्ताः आसन्, तं त्यक्त्वा सप्त भ्रातरः क्रमशः विविधेषु विनोदेषु निमग्नाः अभवन्। ते ध्यानात् चिन्तनात् च दूरं गत्वा वने दिनानि यापयितुं सुलभेषु सुखदेषु उपायेषु प्रवृत्ताः अभवन्।

देवराजः शक्रः, यः तस्मिन् युगे बोधिसत्त्वः आसीत्, तान् प्रबोधयितुम् इच्छति स्म। सः शुकरूपं धृतवान्, तेषां निवासस्य समीपे वृक्षे उपविश्य भाषितुं प्रारब्धवान्। सः सूक्ष्मतया अवलोकितवान् यत् भ्रातरः यान् दिवसान् पूर्णतया त्यागाय समर्पितान् इति दावन्ति स्म, तान् वस्तुतः कथं यापयन्ति।

शुकः एकां गाथाम् अगायत्: परेषां दानात् शेषभोजनेन जीवन्तः जनाः सुखिनः, यतः ते इह लोके प्रशंसां परत्र च सुखं लभन्ते। एकः भ्राता तत् श्रुत्वा तान् शब्दान् स्वस्य प्रशंसारूपेण गृहीत्वा अन्यान् अपि श्रोतुम् आहूतवान्।

शुकः उत्तरं दत्तवान् यत् सः तान् न प्रशंसति। सः तान् मृतभक्षकान् इति उक्त्वा अवदत् यत् ते यत् भोजनं भुञ्जते तत् उच्छिष्टं, न तु उदारदानस्य अवशेषः। भ्रातरः उत्तरं दत्तवन्तः यत् तेषां प्रव्रज्या सप्तवर्षाणि अभवत्, ते मेज्झारञ्ञे वने शेषभोजनेन जीवन्ति, तथा पृष्टवन्तः यत् यदि शुकः तेषां भोजनं निन्दति तर्हि सः कं प्रशंसति इति।

शुकः तान् लज्जयन् अवदत् यत् ते यत् भुञ्जते तत् सिंहाः व्याघ्राः अन्ये च हिंस्राः यत् त्यजन्ति तत्सदृशम् अस्ति — अर्थात् उच्छिष्टं, न तु दानस्य शेषः। भ्रातरः ततः पृष्टवन्तः यत् तर्हि यथार्थतः शेषेण कः जीवति। सः व्याख्यातवान् यत् ये प्रथमं भिक्षुभ्यः ब्राह्मणेभ्यः च भिक्षां ददति, ततः यत् अवशिष्टं तत् भुञ्जते, त एव यथार्थाः शेषभोजिनः।

भ्रातॄन् लज्जयित्वा तेषां भोजनं जीवनं च कुत्र विचलितम् इति दर्शयित्वा बोधिसत्त्वः स्वं निवासं प्रत्यागतः। तस्य निर्ममा सत्यवादिता कस्यापि प्रशंसातः अधिकं गभीरं विद्धवती, यतः तया तद् नाम्ना उक्तं यत् तेषां दैनन्दिनचर्यायां ते अस्वीकर्तुं न शक्नुयुः।

कथा स्वशिक्षां शुकस्य द्वाभ्यां विरोधिभ्यां चित्राभ्यां ददाति: ये स्वयं दत्त्वा शेषेण जीवन्ति, ये च दानेन जीवन्ति किन्तु तस्य प्रयत्नं त्यजन्ति यस्य समर्थनार्थं दानं दत्तम् आसीत्। सप्त भ्रातरः तयोः कयोः दिशि ते विचलिताः इति न विस्मर्तुं शक्तवन्तः।

कथायाः अन्ते बुद्धः सत्यानि उपदिष्टवान् तथा सप्त भ्रातॄन् वर्तमानस्य विनोदप्रियैः भिक्षुभिः सह, शुकं शक्रं च स्वयं सह अभिज्ञातवान्। तपोमार्गात् आरामदायकदिनचर्यां प्रति यः शान्तः प्रवाहः, सः यदा सत्यवादिना आगन्तुकेन स्पष्टं निर्दिष्टः, तदा वर्तमानेऽपि सप्त भ्रातॄणां कृते यथा दीर्घकालं पूर्वम् अरण्ये तथैव शोधनीयः आसीत्।

सप्त भ्रातृभ्यः यत् प्राप्तं तत् सिद्धान्तस्य प्रवचनं नासीत्, अपि तु एकः अप्रियः शब्दः: मृतभक्षकः। तं आगन्तुकः उक्तवान्, यः प्रथमं प्रशंसावत् प्रतीयमानां गाथाम् अगायत्, ततः यत् ते श्रोतुम् आवश्यकम् आसीत् तत् अवदत्। यः केवलं तान् प्रशंसेत्, सः किमपि न परिवर्तयेत्; यः च केवलं निन्देत्, सः कदापि न श्रूयेत। एषा सत्यवाणी, यत् ते प्रथमं दयारूपेण भ्रान्त्या गृह्णीयुः तादृश्या गाथया सह प्रदत्ता, तया सप्त आरामप्रियाः पुरुषाः यस्मात् मार्गात् ते अद्यापि चलन्तः इति स्वयं मन्यन्ते स्म, तस्मात् कियत् दूरं विचलिताः इति द्रष्टुं समर्थाः अभवन्।