समुद्रजातकम्

बुद्धेन इयं कथा जेतवने स्थविरम् उपनन्दं प्रति उक्ता, यः स्वभोजनलालसया प्रसिद्धः आसीत्, यत् “शकटभारैः अपि अन्नेन तस्य तृप्तिः न भवेत्” इति। वर्षाकाले उपनन्दः स्वसम्पत्तिं अनेकेषु विहारेषु विकीर्णं कृत्वा एकस्माद् विहारात् अन्यं गच्छति स्म, कनिष्ठान् भिक्षून् तपस्विनः सन्तोषस्य उपदेशं ददत्। तस्मिन् एव काले सः तेषां पात्राणि चीवराणि च शकटे स्थापयित्वा स्वगृहं नेतुम् अचिनोत्। जातकट्ठकथायां सङ्ख्या २९६ इयं समुद्रजातकं (जन्मकथानां व्याख्यानानि सङ्गृह्णाती प्राचीना टीका) यत् बुद्धः तस्य पाखण्डस्य प्रकाशनानन्तरं कथितवान्।

उपनन्दं निन्दन् बुद्धः धम्मपदस्य (श्लोकः १५८, बौद्धनीतिवाक्यानां सङ्ग्रहः) एकं श्लोकम् उद्धृतवान्: “आत्मानम् एव प्रथमं सुप्रतिष्ठितं कुर्यात् ततः अन्यान् शिक्षयेत्; प्रज्ञावान् आत्मस्वार्थपरः न भवेत्।” सः अपि अवदत् यत् उपनन्दस्य एवं लोभः प्रथमः न आसीत्। पुरा, बुद्धः अवदत्, इदम् एव पुरुषः चिन्तितवान् यत् समुद्रस्य जलमपि सञ्चितव्यं रक्षितव्यं च अस्ति।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति बोधिसत्त्वः समुद्रस्य गभीरे निवसन् समुद्रदेवतारूपेण जातः। एकः जलकाकः तरङ्गोपरि उड्डीयते स्म। अन्यैः सामुद्रिकपक्षिभिः इव शान्त्या मत्स्यान् ग्रहीतुं स्थाने सः समीपम् आगच्छत् प्रत्येकं प्राणिनम् उच्चैः अवदत्: “समुद्रजलं अत्यधिकं मा पिबत!”

काकः मत्स्यान्, कच्छपान्, निमज्जन्तः पक्षिणः च अधः उड्डीयमानः, प्रत्येकं तर्जयति स्म यत् स्वल्पं एव पिबेत्, यथा सः सम्पूर्णस्य समुद्रजलस्य रक्षकः नियुक्तः स्यात्। तस्य तीक्ष्णाः क्रन्दनाः दिने दिने तरङ्गोपरि प्रसरन्ति स्म, अन्ये सामुद्रिकाः प्राणिनः एतादृशस्य विचित्रस्य अत्यधिक-नियन्त्रणपूर्णस्य चेतावन्याः अर्थं न अवगन्तुं शक्नुवन्ति स्म।

बोधिसत्त्वः समुद्रदेवतारूपेण जलात् उत्थाय पक्षिणं प्रत्यक्षं आह्वयत्: “लवणजलस्य तरङ्गोपरि कः उड्डीयते? कः मत्स्यानाम् राशिं परीक्षते, गभीरस्थाः राक्षसाः च स्थिराः भवन्तु इति प्रयतते, येन सम्पूर्णः समुद्रः पीयेत न?” एतेन प्रश्नेन काकस्य स्वनियुक्ता-कार्यस्य विचित्रता सहसा प्रकाशिता।

जलकाकः स्वस्य अभिमानेन उत्तरं दत्तवान्, यः तस्य वास्तविकं प्रेरणाम् प्रकटितवान्। तत् संरक्षणं नासीत्, अपितु लालसा आसीत्: “अतृप्तः पिबकः अहम्, अतः लोकः मां विश्वव्यापकं वदति; समुद्रं पातुम् अहं इच्छामि, नदीनाम् अधिपतिं च शोषयितुम्।” सरलैः शब्दैः—सर्वे तं अतृप्तं पिबकं वदन्ति, तथा सः विशालं समुद्रं स्वयमेव शोषयितुम् इच्छति स्म। सः समुद्रस्य चिन्तया अन्यान् न सावधानीकरोति स्म; सः स्वयं समग्रं समुद्रं पातुम् इच्छति स्म, अन्यः कोऽपि प्राणी पूर्वमेव किञ्चित् भागं गृह्णीयात् इति असहते स्म।

समुद्रदेवता तं मूर्खतां प्रकाशयन् सरलं निर्णायकं सत्यम् उक्तवान्: “सागरः सर्वदा क्षीयते, तथा तस्मिन् एव दिने पुनः पूर्यते। कः कदापि समुद्रस्य क्षयं दृष्टवान्? तस्य पानं कः अपि समर्थः भविष्यति न!” कस्यापि प्राणिनः पानम्, यतः तृषा कियत् अपि विशाला भवेत्, असंख्यैः नदीभिः तरङ्गैश्च पोषितस्य समुद्रस्य स्तरं न्यूनीकर्तुं कदापि न समर्थम् आसीत्, यत् प्रतिदिनं पुनः नवीभवति स्म।

वक्तव्यानन्तरं समुद्रदेवता केवलं विवादं न अकरोत्। सः एकं भयंकरं, उच्चं रूपं धारितवान्, यत् जलकाकं एतावत् भीषितवान् यत् पक्षी समुद्रात् सर्वथा पलायितः, स्वस्य हास्यास्पदं सञ्चयाभियानं त्यक्त्वा, यत् कदापि क्षीणं न भवितुं शक्नोति स्म तस्य संचयार्थम्।

कथायाः अन्ते बुद्धः प्रकटितवान् यत् पुरातनकथायाः लुब्धः जलकाकः पूर्वजन्मनि उपनन्दः एव आसीत्, तथा यः समुद्रदेवता तस्य लालसां प्रकाश्य तं दूरीकृतवान्, सः स्वयं बुद्धः आसीत्। समानता सम्पूर्णा आसीत्: एकः प्राणी संयमस्य रक्षकः इति स्वं प्रदर्शयति, परन्तु गोपनीयरूपेण स्वार्थाय सर्वं उपभोक्तुम् इच्छति।

समुद्रजातकं परम्परायां नियुज्यस्थितानां गुणानां अभ्यासविरुद्धं तीक्ष्णसूचनारूपेण स्थितम् अस्ति। भिक्षुः, काकवत्, स्वकीयं लोभं अन्येषां प्रति चिन्ताया भाषया आवृणोति, परन्तु पाखण्डः सीधे प्रश्नितः सन् न सहते। तथा वास्तविकः प्रचुरता, समुद्रवत्, तेषां सञ्चयस्य आवश्यकता नास्ति ये अत्यन्तं चिन्तिताः अथवा अतिक्षुधार्ताः सन्ति न विश्वसितुम्। टीका इमं तस्य तीक्ष्णतमेषु निन्दासु एकं मन्यते, यतः काकस्य स्वनियुक्तः रक्षकत्वं तदा एव पतति यदा कश्चन तस्य प्रेरणायाः विषये सरलं प्रत्यक्षं प्रश्नं पृच्छति।