ગુરુવંદના (ઉપાધ્યાય સ્તુતિ)

આ શ્લોકો પ્રાકૃત ભાષામાં રચાયેલા છે, જે સંસ્કૃતમાંથી ઉતરી આવેલી પ્રાચીન લોકભાષા છે. જૈન ધાર્મિક સાહિત્યમાં પ્રાકૃતનું વિશેષ મહત્વ છે, કારણ કે તે સામાન્ય જનતાની ભાષામાં ધર્મોપદેશ પહોંચાડવાનો પ્રયાસ હતો.

પહેલા શ્લોકમાં 'પંચिंदिय-संवुडे' એટલે પાંચ ઇન્દ્રિયો (સ્પર્શ, રસ, ઘ્રાણ, દૃષ્ટિ અને શ્રવણ) પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ રાખનાર ગુરુને વંદન કરવામાં આવ્યું છે. જૈન દર્શનમાં ઇન્દ્રિયોને આત્માની શત્રુ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે વિષયાસક્તિ તરફ દોરી જાય છે.

'छक्काय' એટલે છ પ્રકારના જીવો — પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, વનસ્પતિ અને ત્રસ (ગતિશીલ) જીવો. આ શ્લોકમાં ગુરુને એવા વ્યક્તિ તરીકે વંદન કરાયું છે જે આ તમામ જીવોની રક્ષા કરે છે, એટલે કે અહિંસાના સર્વોચ્ચ આદર્શને જીવે છે.

બીજા શ્લોકમાં 'पंच-समिदि' એટલે પાંચ આચાર-નિયમો — ચાલવામાં, બોલવામાં, ભિક્ષા લેવામાં, વસ્તુઓ લેવા-મૂકવામાં અને ઉત્સર્ગમાં સાવધાની. 'तिगुत्तो' એટલે મન, વચન અને શરીરની ત્રણ ગુપ્તિ (સંયમ). આમ ગુરુ બાહ્ય અને આંતરિક બંને રીતે સંયમી છે.

ત્રીજા શ્લોકમાં ગુરુને 'पंचाचार' (જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર, તપ અને વીર્ય — પાંચ આચાર) અને 'दस-लक्खण-धम्म' (દસ ધર્મના લક્ષણો — ક્ષમા, માર્દવ, આર્જવ, સત્ય, શૌચ, સંયમ, તપ, ત્યાગ, આકિંચન્ય અને બ્રહ્મચર્ય) ધારણ કરનાર તરીકે વર્ણવ્યા છે. આ દસ લક્ષણો દર વર્ષે પર્યુષણ પર્વ દરમિયાન દસ દિવસ સુધી વિસ્તારપૂર્વક સમજાવવામાં આવે છે.

દરેક શ્લોકના અંતે 'वंदामि गुरुं उपज्झायं' — ગુરુ અને ઉપાધ્યાય (શિક્ષક) બંનેને વંદન કરવામાં આવ્યા છે. જૈન પરંપરામાં ગુરુ આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શક છે, જ્યારે ઉપાધ્યાય શાસ્ત્રોના અભ્યાસમાં સહાયક છે. આ સ્તોત્ર ગુરુભક્તિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, જે શિષ્યને સાચા માર્ગે ચાલવાની પ્રેરણા આપે છે.