De Pancha Bhoota Sthalas

In de yogawetenschap en de sanatana-kosmologie wordt het hele manifeste universum, samen met het menselijk lichaam, begrepen als een samenspel van vijf grote elementen. De traditie noemt ze Prithvi, aarde; Apas, water; Agni, vuur; Vayu, lucht; en Akasha, ether of ruimte. Om zoekers te helpen hun eigen innerlijke subtiele elementen te zuiveren door de beoefening die Bhuta Shuddhi heet, en hun bewustzijn af te stemmen op het kosmos zelf, wijdden oude meesters vijf grootse tempel-energievelden in heel Zuid-India. Elk daarvan was specifiek afgestemd op één fundamenteel element van de schepping.

Het aardeheiligdom bevindt zich in de Ekambareswarar-tempel in Kanchipuram, Tamil Nadu. Daar is de lingam door de godin Kamakshi zelf uit heilig zand gebeeldhouwd en mag hij niet op de gebruikelijke manier met water worden gezalfd, zoals bij de meeste Shiva-heiligdommen. Het waterheiligdom is de Jambukeswarar-tempel in Thiruvanaikaval, nabij Tiruchirappalli, Tamil Nadu, waar een natuurlijke ondergrondse bron voortdurend onder het heiligdom stroomt en een lingam van water in plaats van steen vormt. Het vuurheiligdom is de Arunachaleswarar-tempel in Tiruvannamalai, Tamil Nadu, gelegen aan de voet van de heilige Arunachala-heuvel, die een transformerend geestelijk vuur uitstraalt dat pelgrims al eeuwenlang vereren. Het luchtheiligdom is de Srikalahasteeswara-tempel in Srikalahasti, Andhra Pradesh, waar olielampen in een luchtloos stenen heiligdom onophoudelijk flakkeren, alsof ze bewogen worden door een levende wind die geen tochtstroom kan verklaren. Het ruimteheiligdom is de Nataraja-tempel in Chidambaram, Tamil Nadu, waar het vormloze element niet door enig beeld wordt weergegeven, maar door het Chidambara Rahasyam, een gouden bilva-guirlande die achter een gordijn boven lege ruimte hangt.

De architectuur en uitlijning van deze vijf heiligdommen onthullen een opmerkelijke mate van geografische precisie. Drie van de Pancha Bhoota-tempels, die van Kanchipuram, Srikalahasti en Chidambaram, liggen bijna precies op dezelfde geografische lengtegraad, nabij 79 graden en 41 minuten oost, een uitlijning die eeuwen voordat satellietkartering zulke precisie eenvoudig maakte, werd bereikt. Pelgrims en geleerden hebben deze bijna perfecte lijn lange tijd beschouwd als bewijs dat de plaatsen met een bewuste kosmologische bedoeling werden gekozen en niet louter door het toeval van de plaatselijke geografie.

De meditatie die in elk van deze vijf tempels wordt beoefend, geldt traditioneel als het zuiveren van een van de vijf chakra's die met het bijbehorende element verbonden zijn, in volgorde. Dat zijn Muladhara voor aarde, Svadhisthana voor water, Manipura voor vuur, Anahata voor lucht en Vishuddha voor ruimte. Van een pelgrim die alle vijf heiligdommen in deze volgorde bezoekt, wordt gezegd dat hij een volledige innerlijke zuivering ondergaat die, stap voor stap, de elementaire samenstelling van het lichaam zelf weerspiegelt. De reis gaat van het dichtste element aan de basis naar het fijnste aan de kruin.

In Chidambaram onthult het binnenste heiligdom niets meer dan een lege ruimte achter een fluwelen gordijn, zodra dit tijdens de dagelijkse arati wordt opzij geschoven. Dit leert iedere pelgrim die er getuige van is dat de hoogste werkelijkheid die aan de andere vier elementen ten grondslag ligt, zelf een onbegrensd, onvoorwaardelijk bewustzijn is dat geen vorm ooit volledig kan omvatten. Dit moment, de Chidambara Rahasya Darshanam, wordt door veel gelovigen beschouwd als de diepste van alle openbaringen van de vijf heiligdommen, juist omdat het niets te zien biedt buiten wat het oog zelf in de ontmoeting brengt.

Elk heiligdom houdt zijn eigen grote jaarlijkse feest. Kanchipuram viert in maart en april het Panguni Uthiram met een zilveren wagenprocessie en een dertiendaags Brahmotsavam dat het hemelse huwelijk van Shiva en Kamakshi onder een oude mangoboom herdenkt. Thiruvanaikaval houdt in hetzelfde seizoen het Pancha Prakara Utsavam, waarbij de godin Akhilandeshwari zelf rituele aanbidding voor Shiva verricht, een opvallende omkering die zelfs het goddelijke nederigheid leert. Tiruvannamalai houdt in november en december het Karthigai Deepam, wanneer in de nacht van de volle maan op de top van de Arunachala-heuvel een baken van ghee-vuur wordt ontstoken, waarvan de helderheid gelijk zou zijn aan die van dertig miljoen kaarsen. Srikalahasti viert Maha Shivaratri met een hele nacht durend Brahmotsavam van abhishekam en wagenprocessies, dat de toewijding en bevrijding herdenkt van de jager-gelovige Kannappa Nayanar, een van de drieënzestig (63) Nayanar-heiligen die in Sekkizhars Periya Puranam zijn heilig verklaard. Chidambaram viert zowel het Margazhi Arudra-festival in december en januari als het Aani Thirumanjanam in juni en juli, elk met een hele nacht durend mahabhishekam in de Raja Sabha-zaal en een processie van Nataraja's kosmische dans van gelukzaligheid.

Op elke Purnima-nacht lopen honderdduizenden blootvoetse gelovigen het veertien kilometer lange pad rond de Arunachala-heuvel in een praktijk die Girivalam heet, terwijl ze onderweg de naam van de heuvel zelf reciteren. De omvang van deze ene terugkerende bedevaart, die generaties lang elke maand zonder falen wordt herhaald, maakt haar tot een van de meest beoefende devotionele omloppen die er in India bestaan.

De Shiva Shadakshara Stotram is een meditatiehymne van zes lettergrepen. Zij brengt elk van de vijf elementen terug in de ene klank Om Namah Shivaya, het mantra dat in alle vijf heiligdommen het nauwst met Shiva wordt geassocieerd.

Yogi's die voortdurend mediteren op Omkara verenigd met de bindu, ontdekken dat het zowel wereldse verlangen als uiteindelijke bevrijding schenkt; wijzen, goden en scharen hemelse danseressen buigen zich evenzeer voor deze lettergreep, en gewone stervelingen buigen zich voor de Heer der goden, aan wie dit ene eerbetoon steeds opnieuw wordt gebracht.