ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਜੀ ਦੀ ਆਰਤੀ
ਇਹ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਰਤੀ ਹੈ। ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਜੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁਕਾਂ
ੴ ਜੈ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਹਰੇ, ਸਵਾਮੀ ਜੈ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਹਰੇ। ਭਗਤ ਜਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਤ, ਫਲ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰੇ॥
ਸ਼ਲੋਕ 1
ਵਿਘਨ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਮੰਗਲਕਰਤਾ, ਸੰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ॥
ਸ਼ਲੋਕ 2
ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਆਮਲ ਰੂਪ, ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰੀਏ। ਮਾਤਾ ਇਰਾਵਤੀ, ਦੱਖਣਾ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੋਭਦੇ॥
ਸ਼ਲੋਕ 3
ਕਸ਼ਟ ਨਿਵਾਰਕ, ਦੁਸ਼ਟ ਸੰਹਾਰਕ, ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਵਾਮੀ॥
ਸ਼ਲੋਕ 4
ਕਲਮ, ਦਵਾਤ, ਸ਼ੰਖ, ਪੱਤਰਿਕਾ, ਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਸੋਹਣੇ। ਵੈਜਯੰਤੀ ਬਨਮਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ॥
ਸ਼ਲੋਕ 5
ਵਿਸ਼ਵ ਨਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਤੈਂਤੀਸ ਕਰੋੜ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ॥
ਸ਼ਲੋਕ 6
ਰਾਜਾ ਸੁਦਾਸ ਅਰੁ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਹ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਇੱਛਤ ਫਲ ਦਿੱਤਾ॥
ਸ਼ਲੋਕ 7
ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਭੈਣ, ਸਭ ਦੇ ਸੁਆਸਥ ਦੇ ਕਰਤਾ। ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਭਰਤਾ ਮੰਨਾਂ॥
ਸ਼ਲੋਕ 8
ਭਰਾ, ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਸ ਕਰਾਂ॥
ਸ਼ਲੋਕ 9
ਜੋ ਜਨ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਜੀ ਦੀ ਆਰਤੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਰਾਸੀ (ਜਨਮ-ਮਰਨ) ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਛੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਇੱਛਤ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ॥
ਸ਼ਲੋਕ 10
ਨਿਆਇਆਧੀਸ਼, ਬੈਕੁੰਠ ਨਿਵਾਸੀ, ਪਾਪ ਪੁੰਨ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਰਨ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ॥
ਸ਼ਲੋਕ 11
ੴ ਜੈ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਹਰੇ, ਸਵਾਮੀ ਜੈ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਹਰੇ। ਭਗਤ ਜਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਤ, ਫਲ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰੇ॥
ਸ਼ਲੋਕ 12
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀਆਂ 'ਤੇ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜਾਂ ਸੰਝ ਵੇਲੇ
ਘਿਓ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਧੂਫ਼, ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਜਲ
- ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ
ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਆਰਤੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੌਰਾਨ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਇਸਥ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੁਲ-ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਆਂਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਮ, ਦਵਾਤ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾ
ਇਹ ਆਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 11 ਛੰਦ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ॐ जय चित्रगुप्त हरे' ਦਾ ਟੇਕ (refrain) ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਆਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਦਾ ਸਰੂਪ
ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਆਮਲ (ਕਾਲੇ) ਰੰਗ ਦਾ, ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤਰ (ਪੀਤਾਂਬਰ) ਪਹਿਨੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮ, ਦਵਾਤ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਪੱਤਰਿਕਾ (ਰਜਿਸਟਰ) ਸ਼ੋਭਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਲਿਖਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀ
ਇਸ ਆਰਤੀ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਇਰਾਵਤੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਦੇਵੀਆਂ (ਪਤਨੀਆਂ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾਵਤੀ ਜਾਂ ਇਰਾਵਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਰਤੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ
ਛੇਵੇਂ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੁਦਾਸ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਹ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਆਰਤੀ ਦਾ ਫਲ
ਆਖਰੀ ਛੰਦ (9ਵਾਂ) ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਹਿਤ ਇਹ ਆਰਤੀ ਗਾਵੇਗਾ, ਉਹ 84 ਲੱਖ (ਚੌਰਾਸੀ) ਜੋਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਨੋਵਾਂਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਮ ਵਾਅਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭ ਵੇਖੋਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ