ਅੰਬੇ ਜੀ ਦੀ ਆਰਤੀ
ਇਹ ਅੰਬੇ ਜੀ (ਦੁਰਗਾ ਮਾਤਾ) ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਤੁਕਾਂ
ਓਮ ਜੈ ਅੰਬੇ ਗੌਰੀ, ਮਈਆ ਜੈ ਸ਼ਿਆਮਾ ਗੌਰੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਸ਼-ਦਿਨ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ॥
ਸ਼ਲੋਕ 1
ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਸਿੰਦੂਰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਤਿਲਕ। ਦੋਵੇਂ ਨੈਣ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ, ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖੜਾ॥
ਸ਼ਲੋਕ 2
ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਸਰੀਰ, ਲਾਲ ਵਸਤਰ ਸ਼ੋਭਿਤ। ਗਲ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਕੰਠ ’ਤੇ ਸਜੀ ਹੋਈ॥
ਸ਼ਲੋਕ 3
ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਖਪਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਮੁਨੀ ਜਨ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੀ॥
ਸ਼ਲੋਕ 4
ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ’ਤੇ ਮੋਤੀ। ਕਰੋੜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੁਹਾਡੀ ਜੋਤਿ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ॥
ਸ਼ਲੋਕ 5
ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁੰਭ-ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਨੂੰ ਵਿਦਾਰਿਆ, ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਦਾ ਘਾਤ ਕੀਤਾ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ॥
ਸ਼ਲੋਕ 6
ਤੁਸੀਂ ਚੰਡ-ਮੁੰਡ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ, ਸ਼ੋਣਿਤ ਬੀਜ ਨੂੰ ਹਰਿਆ। ਮਧੁ-ਕੈਟਭ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੈ-ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ॥
ਸ਼ਲੋਕ 7
ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ, ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਮਲਾ ਰਾਣੀ ਹੋ। ਆਗਮ ਅਤੇ ਨਿਗਮ ਤੁਹਾਡਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਟਰਾਣੀ ਹੋ॥
ਸ਼ਲੋਕ 8
ਚੌਂਸਠ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਭੈਰਵ ਨਾਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਵਜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਡਮਰੂ ਵਜਦਾ ਹੈ॥
ਸ਼ਲੋਕ 9
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪਿਤਾ ਹੋ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ॥
ਸ਼ਲੋਕ 10
ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਵਰਦ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਮਨ-ਵਾਂਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ॥
ਸ਼ਲੋਕ 11
ਸੋਨੇ ਦੀ ਥਾਲੀ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਅਗਰ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਦੀ ਬੱਤੀ। ਸ੍ਰੀਮਾਲਕੇਤੁ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ॥
ਸ਼ਲੋਕ 12
ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਬੇਜੀ ਦੀ ਆਰਤੀ, ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਸਵਾਮੀ, ਸੁਖ-ਸੰਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ॥
ਸ਼ਲੋਕ 13
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀਆਂ 'ਤੇ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜਾਂ ਸੰਝ ਵੇਲੇ
ਘਿਓ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਧੂਫ਼, ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਜਲ
- ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ
ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਆਰਤੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ (ਅੰਬੇ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਆਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਲੋਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਸਵਾਮੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗੀਤ ਹੈ।
ਇਸ ਪਾਠ ਬਾਰੇ
ਰਚੇਤਾ: Shivananda Swami
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਆਰਤੀ ਦਾ ਨਾਮ
ਇਹ ‘ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਬੇ ਜੀ ਦੀ ਆਰਤੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਅੰਬੇ (ਗੌਰੀ) ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 12 ਛੰਦ ਹਨ, ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਆਰਤੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ।
ਰਚਨਾਕਾਰ
ਆਖ਼ਰੀ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ‘ਕਹਤ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਸਵਾਮੀ’ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਆਰਤੀ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ-ਕਵੀ ਸਨ।
ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ
ਛੰਦ 1-4 ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ – ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਸਿੰਦੂਰ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਟੀਕਾ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਲਾਲ ਵਸਤਰ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਸ਼ੇਰ ’ਤੇ ਸਵਾਰ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਖੱਪਰ (ਖੋਪਰੀ ਦਾ ਪਿਆਲਾ)।
ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ
ਛੰਦ 5-6 ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਨੇ ਸ਼ੁੰਭ-ਨਿਸ਼ੁੰਭ, ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ, ਧੂਮਰਲੋਚਨ, ਚੰਡ-ਮੁੰਡ, ਸ਼ੋਣਿਤਬੀਜ, ਅਤੇ ਮਧੁ-ਕੈਟਭ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਮਾਹਾਤਮਯ) ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੈਂਤ ਹਨ।
ਆਰਤੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਆਖ਼ਰੀ ਛੰਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਆਰਤੀ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਰਤੀ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਤ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Devi
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭ ਵੇਖੋਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ