सुप्पारकजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकं ४६३ इति भगवता बुद्धेन अनेकजन्मसु सम्पादितां प्रज्ञापारमितां निदर्शयितुम् आख्यातम्। तेन पूर्वजन्मनः एकं वृत्तं स्मृतम्, यत्र तया एव प्रज्ञया एकः नेत्रहीनः नाविकः तादृशेषु सागरेषु मार्गं प्रापितः, येषु अन्यः कोऽपि नाविकः जीवन् न तरेत्।

भरुकच्छस्य पत्तने बोधिसत्त्वः नाविकानां कुले जातः, सुप्पारक इति नाम्ना अभिहितः। सः स्वयुगस्य श्रेष्ठतमः दिङ्निर्देशको अभवत्; तारकाणां, धारायाः, वायोः, ज्वारभाटायाः च पठने एतावान् निपुणः यत् तेन चालितं कदापि कोऽपि नौका हानिं न प्राप्नोत्। कालेन, असङ्ख्ययात्रासु लवणजलस्य वायोश्च प्रभावेण तस्य नेत्रज्योतिः सर्वथा अपगता। सागरयात्रातः निवृत्तः अपि तस्य विवेकः एतावत् तीक्ष्णः अवर्तत यत् भरुकच्छराजः तं पश्चात् केवलं स्पर्शेन, गन्धेन, श्रवणेन च रत्न-वस्त्र-अश्वानां मूल्याङ्कनाय नियुक्तवान्।

यदा सप्तशतवणिजः अज्ञातजले महतीं वाणिज्ययात्रां प्रारेभिरे, तेषाम् अपरिचितसागरभयं तान् तस्यैव नेत्रहीनस्य आचार्यस्य समीपं नीतवत्। ते तम् अन्धत्वेऽपि स्वपथप्रदर्शकत्वं स्वीकर्तुं प्रार्थितवन्तः, विश्वस्य यत् तस्य प्रज्ञा एव कस्यचित् दृष्टिमतः नायकस्य नेत्रेभ्यः अधिकं तान् रक्षितुं शक्नोति। सुप्पारकः प्रथमं स्वकीयम् अन्धत्वं सत्यनिष्ठया निर्दिश्य अनिच्छया निषेधितवान्, किन्तु तेषां हताशा तं करुणया अनुकूलितवती।

यात्रायाः सप्ताहानन्तरं, प्रचण्डः झञ्झावातः नौकायाः पटं विदीर्णवान्, तां च तस्याः दलेन कदापि मानचित्रितानां जलानाम् अतिदूरं प्रेरितवान्। सा तादृशानां सागराणां परम्परां प्रविष्टा, येषां नाम कोऽपि सामान्यः नाविकः वक्तुं न शक्नुयात्। प्रथमं खुरमालासागरः आगतः, यत्र तीक्ष्णतुण्डाः मत्स्याः हीरकपूर्णस्य जलस्य उपरि कर्तरीवत् उत्पतन्ति स्म। ततः आगतः अग्निमालासागरः, जीवत् अङ्गारसदृशं रक्तः, यः सुवर्णं प्रदास्यति स्म; तदनु पाण्डुरः दधिमालासागरः, दधिसदृशः श्वेतः, यः रजतं प्रयच्छति स्म। ततः आगतः गभीरः नीलवर्णकुशमालासागरः, गाढकुशतृणसदृशः हरितः, यः मरकतानि ददाति स्म; अन्ते नलवनसदृशः रक्तः नलमालासागरः, यः प्रवालं प्रयच्छति स्म। केवलं सुप्पारकः एव एकैकं क्रमेण अभिज्ञातवान्, कृतज्ञः दलः च तस्य निधिं सञ्चितवान्।

अन्ते नौका वलभामुखसागरे प्रवाहिता, यत्र समुद्रः स्वयं गर्जति, अगाधे मुखे अन्तर्धीयमानः इव प्रतीयते। जलम् अधः पतति स्म तादृशेन क्रोधेन यत् तस्य छिटका अन्धकारमयं गगनं प्रति उत्थिता। वणिजः, निश्चिताः यत् जगदेव ग्रस्यते इति, भयेन आक्रन्दन्, यत् अधुना किमपि तान् रक्षितुं न शक्नुयात् इति। सुप्पारकः स्पष्टम् अवदत् यत् इदम् एव एकमात्रं सागरं यतः कापि नौका कदापि न प्रत्यागता; यत्र न बलं न सामान्यं कौशलं किमपि साहाय्यं दातुं शक्नुतः।

शुद्धतापसवस्त्रधारी सुप्पारकः स्वहस्तयोः ताजलस्य पात्रं गृहीत्वा नौकायाः अग्रभागे अतिष्ठत्। सः सत्यस्य गम्भीरां प्रतिज्ञां कृतवान्: यावत् स्वकीयानि पूर्वकर्माणि स्मर्तुं शक्नोमि, तावत् कदापि एकमपि जीवन्तं प्राणिनं जानबूझकर न हिंसितवान् अस्मि। तेन सत्यबलेनैव सः नौकां प्रत्यावृत्य सुरक्षितं गृहं नेतुं प्रार्थितवान्।

प्रतिज्ञा उच्चारिता इति क्षणेनैव उग्राः धाराः स्वमार्गं विपर्यस्तवत्यः। यः वायुः नौकां विनाशं प्रति प्रेरितवान्, सः इदानीं तां शीघ्रं तेनैव मार्गेण प्रत्यानीतवान् यतः सा आगता। नौका एकस्मिन्नेव दिने भरुकच्छस्य बन्दरं प्रत्यागता, रत्नैः भारिता, प्रत्येकः वणिक् च जीवन्तः तस्य उपभोक्तुम्।

नौकां यत् अन्ते रक्षितवत्, न कदापि सुप्पारकस्य दिङ्निर्देशनकौशलम् आसीत्, तत् कियत् असाधारणम् अपि स्यात्। वलभामुखसागरः पूर्वमेव स्पष्टीकृतवान् यत् केवलं कौशलं स्वसीमां प्राप्तवत्। यत् तु तां रक्षितवत्, तत् सम्पूर्णस्य जीवनस्य सञ्चितं सत्यम् आसीत्, यत् कस्यचिद् अपि जानबूझकर हिंसां विना यापितम्; एतत् संसाधनं तस्मै तदा अपि उपलब्धम् आसीत्, यदा सागरः तस्य नेत्रैः दत्तं सर्वम् अपहृतवान्। अन्धत्वेन तस्मात् तारकाः अपहृताः, यान् सः पूर्वं सुखेन अपठत्। तत् तु कदापि तम् एकं सत्यं न स्पृष्टवत्, यत् अन्ते सर्वेभ्यः तारकेभ्यः अधिकं महत्त्वपूर्णं सिद्धम्: सत्यनिष्ठया परीक्षितस्य जीवनस्य शान्ता निश्चितता, यत् तस्य प्रत्येकस्मिन् वर्षे कस्यचिदपि हानिकामनातः मुक्तम् अवर्तत।