ध्वजविहेठजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः इमां कथां कथितवान्, यत् अन्तिमबोधेः बहुपूर्वमपि सः लोकहितार्थं परिश्रमं कृतवान् इति दर्शयितुम्। तस्याः प्रसङ्गस्य निमित्तेन पुरातनी स्मृतिः उदिता, अतः सः देवराजस्य शक्रस्य रूपेण जातं जन्म आख्यातवान्। तत् जन्म एकस्य अयाथार्थिनः पुरुषस्य कारणेन राष्ट्रस्य सर्वेषां सत्यनिष्ठानां तपस्विनाम् उपरि आपतितस्य अन्यायस्य संशोधनार्थं आसीत्।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले कृष्णविद्यासु निपुणः कश्चन मायावी निवसति स्म। दिवा सः बौद्धभिक्षुरूपं धृत्वा नगरे विचरति स्म, काशीदेशस्य भक्तजनैः काषायवस्त्रधारिणे दत्तां भिक्षां सत्कारं च स्वीकरोति स्म। रात्रौ सः मन्त्रशक्त्या अदृश्यरूपेण राज्ञ्याः शयनकक्षं प्रविश्य तां दूषितवान्, नगरजागरणात् पूर्वं च दिवसवेषं पुनः धृतवान्। काषायवस्त्रस्य बाह्यरूपस्य आचारस्य च आवरणेन बहुकालं न कोऽपि तस्य विषये शङ्कितवान्।

राज्ञी रात्रियामस्य अतिथेः गूढव्यवहारेण उद्विग्ना, तस्य यथार्थस्वरूपं ज्ञातुम् इच्छति स्म। एकदा रात्रौ सः गच्छन् आसीत्, तदा राज्ञी सिन्दूररक्तं स्वहस्तं तस्य पृष्ठे अस्थापयत्, तत् अजानन्नेव सः चिह्नितः अभवत्। लघु कर्म आसीत्, परन्तु पर्याप्तम्। दिवा अनावृतस्कन्धं यः कोऽपि पश्येत्, तस्मै सः रक्तवर्णः करमुद्रा तं प्रकटयितुं शक्नोति स्म।

कालान्तरे राज्ञः सेवकाः सार्वजनिके श्मशाने एकपादेन स्थितं कञ्चित् पुरुषं दृष्टवन्तः, यः सूर्योपासनासदृशं किमपि करोति स्म। समीपं गत्वा ते तस्य पृष्ठे सिन्दूरचिह्नं दृष्ट्वा तं परिचितवन्तः। परन्तु ग्रहणात् पूर्वं मायावी मन्त्रशक्तिं आह्वय गगनं उड्डीय तेषां हस्तात् अन्तर्हितः अभवत्। तेभ्यः केवलं तस्य अपराधस्य स्मृतिः अवशिष्टा, दण्डनस्य उपायः न।

यदा विषयः ब्रह्मदत्तराजस्य कर्णगोचरः अभवत्, तदा तस्य क्रोधः एकेन दोषिणा एव न सीमितः। सः विचारितवान्, ‘एते जनाः दिवा तापसवेषेण चरन्ति, रात्रौ च दुराचरन्ति’ इति। एकस्य कपटिनः अपराधस्य कृते सः सर्वं भिक्षुसङ्घं दण्डितवान्, यः केवलं तस्य रूपं धृतवान् आसीत्। सः राजाज्ञां प्रकटितवान् यत् त्रिशतयोजनविस्तृतात् काशीराज्यात् सर्वे यथार्थभिक्षवः निर्वास्याः, यत्र कुत्रापि दृष्टाः दण्डनीयाः च।

राजाज्ञा पालिता। राज्ञ्याः वा अन्यस्य कस्यचिदपि अपकारं न कृतवन्तः यथार्थप्रव्रजिताः तस्य एकस्य मायाविनः स्मृत्या सह तद्राज्यं त्यक्तवन्तः। दानस्य, संयमस्य, कर्मविधेः च स्मारकाः आचार्याः विहीनाः इति काशीजनाः परुषाः प्रमादिनः च अभवन्। दानं न्यूनम् अभवत्, शीलं च अवमानितम्। मृत्योः अनन्तरं तेषां बहवः सुखगतिषु न, अपितु दुःखगतिषु उत्पन्नाः, यतः तेषां आचरणस्य मार्गदर्शकः कोऽपि नावशिष्टः।

स्वर्गासनात् तस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः शक्रः राष्ट्रं अवलोकयति स्म, एकस्य कपटिनः पापाय निर्दोषाणां निर्वासनं समस्तजनतायां किं कृतवत् इति दृष्टवान्। सः राज्ञः मिथ्याक्रोधं निवार्य देशस्य आचार्यान् पुनः स्थापयितुं सङ्कल्पितवान्। एतदर्थं सः वृद्धं प्रत्येकबुद्धम् अन्वेषितवान्, यः सरलः अनाकर्षकः च रूपः, एकाकी स्वयम्बुद्धः च आसीत्, यस्य माध्यमेन सः स्वशिक्षायाः केन्द्रं स्थापयितुम् इच्छति स्म।

शक्रः अतिसुन्दरस्य तरुणभिक्षोः तेजोमयं रूपं धृतवान्, वृद्धं प्रत्येकबुद्धं च सह नीत्वा राजप्रासादद्वारस्य उपरि नभसि स्थापितवान्, यत्र सम्पूर्णा सभा तं द्रष्टुं न शक्नुयात् अपि। तत्र ब्रह्मदत्तराजस्य समक्षं सः सुन्दरः तरुणभिक्षुः स्वस्य सरलसहचरं गम्भीरतमेन आदरेण सर्वैः श्रद्धाचिह्नैः प्रणमति स्म।

राजा विस्मितः, एवं सुन्दरं रूपं धारयन् कथं एतादृशस्य विरूपस्य पुरोहितस्य प्रति एवम् आदरं दर्शयति इति उच्चैः पप्रच्छ। शक्रः प्रत्यवदत्— आचार्यस्य मूल्यं तस्य मुखेन वा आचरणेन वा न, अपितु सदाचारस्य मार्गदर्शकत्वेन यत् स्थानं सः धारयति तेन निर्धार्यते। यत्र प्रज्ञा पवित्रता च विद्येते, तत्र वेषः यथा सरलः भवतु, आदरः अनुसरणीयः एव। राजा पुनः पृष्टवान् यत् नभसः कः अस्मान् सम्भाषते इति। तदा शक्रः स्वनाम त्रयस्त्रिंशद्देवानां स्वामिरूपेण स्वस्थितिं च प्रकटितवान्, येन अनन्तरं प्रदत्तस्य उपदेशस्य गौरवं वर्धितम्।

शक्रः राज्ञा सह गाथाभिः सम्भाषमाणः अधिकं व्याख्यातवान् यत् राष्ट्रं यथार्थसदाचारिणां आचार्याणां सम्मानेन किं लभते। इह लोके जीवितानां मध्ये प्रशंसा सद्भावश्च, मृत्योः अनन्तरं च स्वर्गाभिमुखः मार्गः, न तु तस्मात् विमुखः। एकस्य छद्मवेशिनः मायाविनः अपराधेन सत्यनिष्ठानां समग्रस्य प्रव्रजितसमुदायस्य विषये स्वीयं विचारं विषदूषितं कृतवान् राजा, स्वक्रोधः तं सत्यात् कियत् दूरं नीतवान् इति अवगन्तुं आरब्धवान्।

यत् श्रुतं दृष्टं च, तेन प्रेरितः ब्रह्मदत्तराजः स्वाज्ञायाः पृष्ठे स्थितं मिथ्याक्रोधं परित्यक्तवान्। सः निर्वासनं निरस्य यथार्थान् भिक्षून् काशीराज्यं प्रति पुनः आमन्त्रितवान्, स्वयं च मानं त्यक्त्वा शीलम् आचरितुं, स्वस्य त्वरितादेशेन निष्कासितान् आचार्यान् आतिथ्येन साहाय्येन च सेवितुं प्रतिज्ञां कृतवान्। राष्ट्रस्य विहाराः दानशालाश्च क्रमेण पुनः तैः एव प्रव्रजितैः पूर्णाः अभवन्, येषां एकमात्रः दोषः आसीत् यत् ते बाह्यवेषेण तस्य पुरुषस्य सदृशाः आसन्, यः कदापि यथार्थतः प्रव्रजितः नासीत्।

कथां समापयन् बुद्धः प्रत्येकं पात्रस्य अनन्तरस्थितिं प्रकटितवान्। नभसि विनम्रतया स्थितः प्रत्येकबुद्धः दीर्घकालात् पूर्वमेव अन्तिमनिर्वाणं प्राप्तवान्। एतादृशेन मूल्येन वस्त्रस्य तस्य द्वारा सूचितस्य सदाचारस्य च भेदं शिक्षितवान् राजा तस्मिन् जन्मनि आनन्दः अभवत्। यः शक्रः स्वर्गात् अवतीर्य राष्ट्रस्य प्रत्येकसत्यनिष्ठतापसस्य प्रति कृतं अन्यायं संशोधितवान्, सः स्वयं बुद्धः एव आसीत्, अन्तिमबोधेः बहुपूर्वे एकस्मिन् जन्मनि।

ध्वजविहेठजातकं पालित्रिपिटके एकनवत्यधिकत्रिशततमं (३९१) जातकम्। तस्य नाम काषायवस्त्रस्य पवित्रध्वजस्य क्षतितः आगतम्। सा क्षतिः न केवलं मायाविनः मन्त्रात्, अपि तु राज्ञः स्वयम्प्रेरितात् सहसा विचारितात् निर्णयाच्च, येन एकस्य कपटिनः अपराधः तस्मिन् एव पीतवर्णवस्त्रं धारयतां सर्वेषां निर्दोषाणां उपरि दण्डरूपेण पतितः। अट्ठकथा-परम्परा एतां कथां दीर्घकालं परस्परप्रतिबिम्बितयोः द्वयोः भ्रमयोः विरुद्धं चेतावनीरूपेण अपठत्— अनुकरणं यथार्थं मत्वा, ततः कपटस्य प्रकाशने सति प्रत्येकं यथार्थवस्तु अनुकरणं मत्वा च। सम्मानं शक्रस्य स्वीयेन दृष्टान्तेन दृढीकृतरूपेण कथा वदति, सदाचारस्य प्रज्ञायाः एव भवति, न मुखस्य, न कीर्तेः, न तद्धारिणः वस्त्रस्य। एकस्य कपटिनः दोषः कदापि समग्रसमुदायात् तस्य यथार्थतः अर्जितं गौरवं न हरेत्।