हारितजातकम्

पालिपिटकस्य जातकसंख्या 431 बुद्धेन एकस्य भिक्षोः विषये कथिता, यः एकायाः स्त्रियाः सौन्दर्येण अभिभूतः सन् असन्तुष्टः चञ्चलः च अभवत्। एतं भिक्षुं दर्शयितुं यत् महासिद्धः ऋषिः अपि तादृशीं दुर्बलतां प्राप्तुं शक्नोति, तथा च पतनं कथायाः अन्तिमः विरामः कदापि न भवति, बुद्धः हरितः इति नाम्ना प्रसिद्धस्य तपस्विनः, यः हरितकः अपि उच्यते, पुरातनीं कथां स्मारितवान्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः (यः भविष्यत्काले बुद्धः भविष्यति) वाराणस्याः धनिकब्राह्मणकुले (पुरोहितवर्गे) जातः, यस्य अशीतिकोटिधनस्य (कोटिः इति दशमिलियनसङ्ख्या, अर्थात् अपरिमितं धनम्) उत्तराधिकारी आसीत्, तथापि सः प्रारम्भे एव अवगतवान् यत् धनं सुखं च जलबुद्बुदवत् क्षणिकौ सन्ति। सः स्वसम्पूर्णं दायं दानरूपेण वितरितवान् तथा हिमालयं प्रति निवृत्तः, यत्र वर्षाणां निरन्तरसाधनया तस्मै पञ्च अभिज्ञाः (दिव्यशक्तयः, यथा दूरदर्शनं, ध्यानजन्यत्वेन मन्यमानाः) अष्ट समापत्तयः (ध्यानस्य क्रमिकाः अवस्थाः) च प्राप्ताः। पञ्चशतं तपस्विनः तस्य समीपं सम्मिलिताः, तं स्वगुरुरूपेण स्वीकृत्य।

वनवासस्य अनेकवर्षानन्तरं हरितः लवणाय मसालाय च वाराणसीं प्रति अगच्छत्। राजा ब्रह्मदत्तः तस्य शान्तभावेन प्रभावितः, तं राजोद्याने स्थायिरूपेण निवसितुं आमन्त्र्य, भोजनं राजप्रासादात् प्रदत्तवान्। एतेन प्रकारेण द्वादश शान्तानि वर्षाणि अतीतानि, यावत् राज्यस्य सीमायां विद्रोहः जातः, यस्मात् राजा स्वसेनायाः नेतृत्वार्थं प्रस्थितः। प्रस्थानात् पूर्वं सः स्वमहिषीं ऋषेः आवश्यकतासु तथैव यत्नं कर्तुम् आदिष्टवान् यथा सा स्वयं राज्ञे कुर्यात्।

राज्ञः अनुपस्थितौ महिष्या तपस्विना च यत् साधारणं प्रबन्धरूपेण आरब्धम्, तत् तयोः कस्यापि अधिकारेण अनुसरणीयं यत् न आसीत्। तत् गुप्तप्रणयरूपेण परिणतम्, राजकीय-आतिथ्यस्य सरलाकारस्य पृष्ठतः प्रवर्तितम्। हरितस्य कठिनतया अर्जिताः सिद्धयः, यः तं सामान्यमानवानां चिन्तानां उपरि उन्नीतवत्, तस्य मूलतः अशुद्धायाः दुर्बलतायाः विरुद्धे रक्षाम् न अददात्। गोपनं यावत् शक्यं तावत् सः सम्बन्धः गुप्तः अनुवर्तितः।

यत् राजप्रासादे गुप्तं आसीत्, तत् अन्ततः सम्पूर्णायां वाराणस्यां प्रकटचर्चायाः विषयः अभवत्, यावत् अमात्याः स्वयं राज्ञः सीमातः प्रत्यागमने तस्य समीपं वार्तां प्रापयितुं निवारयितुं न शक्तवन्तः। यदा राज्ञः प्रथमं अभियोगः श्रुतः, सः प्रमाणं विना तं स्वीकर्तुं अस्वीकृतवान्। सः आग्रहं कृतवान् यत् हरितसदृशः सिद्धः एतावत् अधः पतितुं न शक्नोति, तथा अफवाहः सत्यात् अपि ईर्ष्यायाः फलम् अधिकं सम्भाव्यतरः इति।

केवलं अफवाहेन ऋषिं वा स्वमहिषीं वा दोषितुं स्थाने राजा प्रथमं महिष्यां गतः, या तस्य स्वयं तपस्विना सह यत् घटितं तत् न निषेधितवती। ततः सः आश्रमं गतः, यत्र हरितं पूर्ववत् आदरेण अभिवाद्य तं साक्षात् पृष्टवान् यत् नगरं व्याकुलं कुर्वन्तः जल्पाः किमपि सत्यं धारयन्ति वा इति।

हरितः सम्यक् अवगतवान् यत् एकः निषेधः किं रक्षति स्वख्यातिं, राजकीय-आश्रयं, तथा नगरं यत् अद्यापि तस्मै ददाति सर्वं सम्मानम्। सः समानस्पष्टतया अवगतवान् यत् असत्यं तस्मै कीदृशं मूल्यं दास्यति: तां पवित्रां सत्यवादिताम्, या तं जन्मानां जन्मसु वहति स्म, यस्य भङ्गः लज्जया अपि मूल्यवान् नासीत्। आत्मरक्षां कर्तुं स्थाने सः राजानं स्पष्टं, विना क्षमायाचनया, अवदत् यत् जल्पाः सत्याः सन्ति, यत् अनुरागः तस्य प्रज्ञां अभिभूतवान्, तथा सः अभियोगानुसारं अपराधी अस्ति।

अन्यः राजा एतादृशं स्वीकारं क्रोधेन प्रत्युत्तरयेत्; किन्तु ब्रह्मदत्तः केवलं आश्चर्यम् अनुभवति स्म, यः पुरुषः स्वयं शीलात् पतितं लज्जां प्रकटयति, न तु एकेन सुविधाजनकेन असत्येन आत्मानं रक्षति। सः हरितं अवदत् यत् तादृशी सत्यवादिता स्वयं ध्यानेन एव प्रदत्तादपि महत्तरा शक्तिः अस्ति। राजस्य प्रतिक्रिया, यः स्वीकारं सम्मानितवान् न तु तस्य प्रकटितं दोषं दण्डितवान्, हरितस्य अन्तरात्मानं गाढं स्पृष्टवती।

गहनतमेन आध्यात्मिकेन आवेगेन आक्रान्तः हरितः ध्याने उपविष्टः। सः शरीरस्य तस्य तृष्णायाः च सरलं अप्रियं सत्यं स्वमनसि आनीय यावत् स्वकामस्य अग्निः अन्तः एव दग्ध्वा न शान्तः। घण्टाभ्यन्तरे एव तस्य ध्यानजाः शक्तयः पूर्णरूपेण प्रत्यावृत्ताः। सः प्रासादस्य उपरि आकाशं प्रति उत्पतितः, अरक्षितकामस्य भयविषये अन्तिमम् उपदेशं दत्त्वा हिमालयं प्रति प्रस्थितः, यत्र सः नगरेषु पुनः कदापि न निवसति स्म।