सुस्सोन्दीजातकम्

पालि-त्रिपिटकस्य जातकसङ्ख्या ३६० भगवता बुद्धेन एकस्य भिक्षोः विषये उक्ता, यः प्रेमरोगेण व्याकुलः विचलितश्च अभवत्। एतादृशः मोहः बलवतोऽपि कियद्दूरं नेतुं शक्नोतीति प्रदर्शयितुं बुद्धः एकस्य राज्ञः, अपहृतायाः राज्ञ्याः, तां अन्वेष्टुं प्रेषितस्य गायकस्य च प्राचीनां कथाम् अस्मारयत्।

वाराणस्यां तम्बनामा राजा स्वप्रधानमहिष्या सुस्सोन्द्या सह वैभवेन शासनं कुर्वन् आसीत्; तस्याः सौन्दर्यं सर्वत्र प्रख्यातम् आसीत्। सेरुमा-द्वीपे दूरे निवसन् एकः बलवान् गरुडराजः (बौद्ध-हिन्दू-पुराणेषु दिव्यः पक्षिजातीयः प्राणी) दीप्तिमतः युवकुलीनस्य रूपं धृत्वा तम्बेन सह द्यूतक्रीडार्थं वाराणसीम् आगन्तुम् आरभत। यदा सुस्सोन्दी राजकीयजालकवातायनात् तं दृष्टवती, तदा उभयोः हृदयं क्षणेनैव परस्परं मोहग्रस्तम् अभवत्।

स्वीयेन गुह्येन शक्त्या नगरोपरि अन्धकारकरं धूलिझञ्झावातं समुत्थाप्य गरुडराजः सुस्सोन्दीं स्वबाह्वोः स्वीकृत्य स्वस्य सत्यं पक्षिरूपम् अङ्गीचकार। सः तां समुद्रपारं सेरुमा-द्वीपस्य स्वगुप्ते भवने नीतवान्, तम्बः च केवलं राज्ञ्याः अन्तर्धानम् अवगतवान्।

शोकसन्तप्तः तम्बः स्वराजगायकं सग्गम् आहूय लुप्तां राज्ञीम् अन्विष्य प्रत्येकं राष्ट्रं द्वीपं च अनुसन्धातुम् आदिशत्। सग्गः वणिग्नौकया प्रास्थित; परं झञ्झावातेन नौका भग्ना, सः भग्नकाष्ठम् आश्रित्य तरङ्गैः तस्मिन् एव द्वीपतटे नीतः यत्र सुस्सोन्दी निरुद्धा आसीत्।

तटे पूर्वं राजगायकं परिचित्य सुस्सोन्दी तं स्वीये कक्षे गोपयित्वा गरुडराजे भोजनान्वेषणार्थं बहिर्गते तेन सह स्वीयं सम्बन्धं कृतवती, एवं गरुडराजं प्रति विश्वासघातम् अकरोत्। कतिपयसप्ताहानन्तरम् अपरेण गच्छता नावा सग्गः रक्षितः सुरक्षितं च बाराणसीं प्रापितः; तत्र सः मौनेन स्वपूर्वपदं पुनरारब्धवान्।

यदा गरुडराजः पुनः स्वपरिचितवेषेण द्यूतार्थम् आगतः, तदा सग्गः वीणाम् आदाय पञ्च श्लोकान् अगायत्। ते जलयानभग्नस्य नरस्य आख्यानरूपेण सेरुमायाः सुगन्धिवनानि तत्र तं परिचरन्तीं राज्ञीं च वर्णयन्ति स्म। सङ्गीतेन सः तत् प्रकटितवान् यत् साक्षाद् आरोपेन परिणामं विना एतावत् स्पष्टं वक्तुं न शक्येत: सुस्सोन्दी गरुडराजं प्रति विश्वासघातम् अकरोत्।

गीतेन यत् प्रकटितं तेन विस्मितः गरुडराजः अबुध्यत यत् सः तां रक्षितुं न शक्तवान्, न च कोऽपि समुद्रः दुर्गं दिव्या सावधानता वा बन्दिनः हृदयं विचलनात् रक्षितुं शक्नुवन्ति। सः अचिन्तयत् यत् यस्याः कस्याश्चित् न अपितु केवलं स्वस्या एव या आसीत् तस्यां सक्तिः तेन दत्तस्य मूल्यस्य कदापि योग्या नासीत्।

यः मोहः तं प्रथमं राज्ञीं हर्तुम् अप्रेरयत्, तस्मात् मुक्तः गरुडराजः स्वस्तेयं स्वीकृत्य सेरुमां गत्वा सुस्सोन्दीं स्वयं वाराणसीम् आनीय तम्बाय प्रत्यर्पितवान्। मानवलोकस्य आसक्तयः स्वराज्यात् तम् अधः न कर्षेयुः इति सः पुनः कदापि मानवलोकं न प्रत्यागतवान्।

कथान्ते बुद्धः गरुडराजं तस्मिन् जन्मनि स्वयं बोधिसत्त्वम्, तम्बं च आनन्दम् इति अभिज्ञातवान्। एतेन प्रकटितं यत् यः शोकः एकं राजानं सर्वेषु सागरेषु हृतायाः राज्ञ्याः अन्वेषणे प्रेरितवान्, सः एव गभीरः भावः आनन्दः हृदयविषयेषु अद्यापि धारयति स्म। गरुडराजस्य आसक्तिः तेन यत् लब्धुं मन्यते स्म, तत् सर्वं पूर्वमेव तस्मात् अपहृतवती आसीत्।

गरुडराजं यत् अन्ततः विनाशितवान्, तत् सग्गस्य अन्वेषणं न, अपितु स्वगीतेन प्रकटिता सरला सत्यता आसीत्, यया कस्यापि साक्षाद् अभियोगस्य आवश्यकता नासीत्। अन्यस्य जीवनात् बलेन गृहीता कामना प्रायः तथा परिमिता न तिष्ठति यथा तस्य अपहर्ता कल्पयति। इच्छाविरुद्धं नीयमानं हृदयं झञ्झावातः वा न वा, दुर्गं वा न वा, यत् वस्तुतः प्रियम् अभवत् तस्य प्रति स्वयमेव मार्गं विन्दति।

यदि सग्गः द्यूतमण्डले गरुडराजं प्रत्यक्षं सम्मुखीकुर्यात्, तर्हि सः बलवान् प्राणी हिंसया प्रत्यवर्तेत, यथा सः प्रथमं सुस्सोन्दीं नीतवान्। अलौकिकबलेन रक्षितः आहतः अभिमानः साक्षिणां समक्षम् उच्चारितेन सरलेन आरोपेन प्रायः न नमति। सत्यं सुगन्धिवनानां शान्तसान्त्वनस्य च श्लोकेषु निगूढं कृत्वा गायकः गरुडराजं स्वप्रकारेण स्वसमये तां बोधिं प्राप्तुम् अनुमतवान्। यत् गीतं पूर्वमेव स्पष्टीकृतवत्, तत् अङ्गीकर्तुं सः कदापि बाध्यः न अभवत्। सत्यं श्रावितम् इति भेदः तथा तत् स्वयम् अभिज्ञातुम् अनुमतम् इति भेदः—एषः एव भेदः लज्जां तत् मृदुकार्यं कर्तुम् अयच्छत्, यत् प्रत्यक्षसङ्घर्षः कदापि कर्तुं न शक्नोति स्म। एषा एव मृदुता, यत् भावेन न तु बलात् प्रयुक्ता, झञ्झावातान् उत्पादयितुं शक्नुवतः प्राणिनः सुलभतया जेतुं शक्यस्य युद्धस्य स्थाने पश्चात्तापं वरितुम् अनयत्।