धर्मजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने इमां कथां कथितवान्; पालि-भाष्यग्रन्थः जातक-अट्ठकथा, यः जन्मकथानां प्राचीनः टीकाग्रन्थः अस्ति, एतां कथां जातकक्रमाङ्के ४५७ इति गणयति। भिक्षवः सभागृहे समवेताः देवदत्तविषये संलपन्ति स्म। ते अवदन् यत् सः तथागतस्य विरोधम् अकरोत्, — तथागतः इति बुद्धस्य सम्माननाम — तथा सः पृथिव्या ग्रस्तः अभवत्। भगवान् आगत्य पृष्टवान् यत् ते किं चर्चयन्ति। यदा ते तस्मै निवेदितवन्तः, तदा सः अवदत् यत् देवदत्तः धर्मस्य विरोधम् अकरोत् इति न प्रथमवारं, पूर्वमपि सः तादृशम् एव अन्तम् प्राप्तवान् इति। ततः सः अतीतकालस्य एकां कथां कथितवान्।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राजा आसीत्, तदा बोधिसत्त्वः 'धम्म' इति नाम्ना देवत्वेन जन्म अलभत्, यस्य अर्थः 'धर्मः' इति। देवदत्तः 'अधम्म' इति नाम्ना देवत्वेन जन्म अलभत्, यस्य अर्थः 'अधर्मः' इति। पूर्णचन्द्रस्य उपवासदिने द्वौ अपि भव्येषु रथेषु सुरपरिवारैः सह मनुष्यलोकं प्रति अवतीर्णौ। तौ भिन्नदिशासु गतौ, प्रत्येकः स्वस्वभावानुसारं जनान् शिक्षितवान्।

धम्मः भारतं दक्षिणहस्ते देशं स्थापयित्वा प्रदक्षिणां कृतवान्, यः सम्मानस्य मार्गः आसीत्। सः जनान् सदाचारस्य पथं शिक्षितवान्। सः अवदत् यत् जीवहिंसा न करणीया, अन्यानि कुशलकर्माणि च आचरणीयानि। सः प्रार्थितवान् यत् मातापितरौ, ऋषीन्, ब्राह्मणान् च सम्मानयन्तु, दानं च आचरन्तु। सः प्रतिश्रुतवान् यत् ये एवं कुर्वन्ति, ते स्वर्गे पुनर्जन्म प्राप्स्यन्ति।

अधम्मः भारतं वामहस्ते देशं स्थापयित्वा परिक्रमां कृतवान्। सः धम्मस्य सर्वोपदेशाः विपरीततया शिक्षितवान्। सः जनान् जीवहिंसायाम् अकुशलकर्मपथेषु च प्रवर्तयितुं प्रोत्साहितवान्। एवं द्वौ देवौ स्वशिक्षाभ्यां द्वौ श्रोतृवर्गौ अनुगतौ; प्रत्येकस्य उपदेशस्य फलं तेषाम् अनुयायिनां कृते पूर्वमेव प्रतीक्षमाणम् आसीत्।

अन्ततः द्वौ रथौ आकाशे समागतौ, न च कोऽपि अन्यम् अतिक्रमितुं शक्तः। प्रत्येकस्य देवस्य परिचारकाः पृष्टवन्तः यत् ते कस्य पक्षं ग्रहीयुः, तदा देवाः परस्परं परिचितवन्तः। धम्मः मार्गस्य अधिकारं दावितवान्। सः अवदत् यत् जनानां यशः तस्य अनुग्रहेण प्राप्यते, ऋषयः ब्राह्मणाश्च सदा तं स्तुवन्ति। सः जन्मना ज्येष्ठः आसीत्, अधर्मः तु कालतः पश्चात् जातः।

अधम्मः आत्मश्लाघया प्रत्यवदत्। सः अवदत् यत् स्वशक्तिशाल्या रथारोहणेन कोऽपि तं भीषयितुं न शक्नोति, तथा सः धम्मं युद्धाय आह्वयत्। सः घोषितवान् यत् न योग्यता न च न्यायः तं विचलितं करिष्यति। धम्मः अवदत् यत् सः सर्वसद्गुणधारकः अस्ति, अतः अधर्मः कथं जयेत्? सुवर्णं लोहेन आहन्यते, न कदाचित् विपरीतम्; यदि अधर्मः कदापि धर्मं जयेत्, तर्हि लोहमपि सुवर्णवत् सुन्दरं भवेत्। ततः शान्तेन आत्मविश्वासेन सः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् अधर्मस्य सर्वान् दुष्टवचनान् सः निगलिष्यति, तं च वशं करिष्यति।

धम्मस्य वचनसमाप्तेः क्षणे एव अधम्मः स्वरथात् पतितः। सः शिरः-अधः पतितः, पृथिवी तं स्वीकर्तुं विदीर्णा अभवत्, सः अधमतमे नरके पुनर्जन्म प्राप्तवान्। धम्मः आकाशे स्वरथेन अग्रे गतः, न कोऽपि तस्य मार्गम् अवरुद्धवान्। ततः बुद्धः अन्यान् श्लोकान् अयोजयत्। सः अवदत् यत् यः मातापितृषु, ऋषिषु, ब्राह्मणेषु च कर्तव्यं विस्मरति, सः अधम्मस्य मार्गेण गच्छति; यः तु तान् सम्मानयति, सः धम्मवत् स्वर्गाभिमुखम् उत्तिष्ठति।

अन्ते बुद्धः जन्मनः अभिज्ञानं कथितवान्। देवदत्तः अधम्मः आसीत्, देवदत्तस्य अनुयायिनः अधम्मस्य परिचारकाः आसन्। बुद्धः स्वयं धम्मः आसीत्, बुद्धस्य परिचारकाः धम्मस्य परिचारकाः आसन्। कथया भिक्षवः बोधिताः यत् देवदत्तस्य भाग्यं प्राचीनस्य प्रतिरूपस्य पुनरावृत्तिः आसीत्, न तु नवीनं दुर्भाग्यम्।

जातक-अट्ठकथा एतां कथां धर्माधर्मयोः आकर्षणविषये स्पष्टां शिक्षां रक्षति। अधम्मः कोलाहलपूर्णः आत्मश्लाघी च आसीत्, धम्मः तु शान्तः दृढः च आसीत्। कथा न वदति यत् अधर्मः दृश्यतः दुर्बलः इति, किन्तु वदति यत् ये धर्मस्य विरोधे तिष्ठन्ति, ते चिरं न तिष्ठन्ति। अद्यत्वे भक्तस्य कृते इयं कथा स्मारयति यत् मातापितरौ आचार्यांश्च सम्मानयेत्, विरुद्धस्वरः प्रबलः भवेदपि कुशलाचारे दृढः तिष्ठेत्। धर्मः उच्चैः न वदति, यतः तस्य बलं सत्यात् उद्भवति।