समुद्रवाणिजजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने देवदत्तविषये इमां कथाम् अकथयत्, यः स्वैः पञ्चशतैः कुटुम्बैः सह अवीचिनरकं प्रविष्टः। इयं समुद्रवाणिजजातकम् इति, पालिजातकसङ्ग्रहस्य क्षुद्रकनिकाये संख्या ४६६, तस्याः गाथाः अट्ठकथया सह संरक्षिताः सन्ति, यया कथा कथ्यते। कथायाः पृष्ठभूमिः गम्भीरा अस्ति, सा च स्पष्टयति यत् किमर्थं एषा पूर्वजन्मकथा चयनिता।

द्वौ प्रधानशिष्यौ देवदत्तं त्यक्त्वा तस्य बहून् अनुचरान् स्वैः सह नीतवन्तौ, तदा सः अतीव शोकेन अभिभूतोऽभवत्। स्वदुःखे सः तथागतस्य बुद्धस्य गुणान् स्मरति स्म। सः विचारयति स्म यत् नवमासान् यावत् सः बुद्धं प्रति दुर्भावम् अपोषयत्, यदा तु भगवान् तस्य प्रति कदापि पापचिन्तां नाकरोत्। सः भगवता सह समाधानं कर्तुं सङ्कल्पितवान्, रात्रौ शिबिकायाम् आरोप्य च यात्रां कृतवान्।

आनन्देन भगवते निवेदितं यत् देवदत्तः आगच्छति, भगवान् अवदत् यत् देवदत्तः तं न द्रक्ष्यति। श्रावस्तीं प्राप्ते सति समानः संवादः पुनरावृत्तः। जेतवनद्वारे यदा देवदत्तः सरोवरं समीपं गतः, तदा तस्य कर्मणां फलं परिपक्वतां प्राप्तम्। स्नातुं पातुं च इच्छन् सः शिबिकातः अवतरत्, तदा तस्य पादतले भूमिः विदीर्णा अभवत्। बुद्धस्य गुणान् स्मरन् सः शरणगमनस्य एकां गाथाम् उदचारयत्, शरणगमनस्य एव क्षणे सः स्वैः पञ्चशतैः कुटुम्बैः सह अवीचिनरकं प्रविष्टः।

कतिपयदिनानन्तरं भिक्षवः धर्मसभायां संवादं कुर्वन्तः आसन्। ते अवदन् यत् देवदत्तः लाभलोभात् बुद्धं प्रति अकारणं द्वेषं धृतवान् तथा च भविष्यतः भयानि अवगणितवान्। भगवान् प्रविश्य किं विषये वदन्ति इति पृष्टवान्। सः तान् अवदत् यत् इदं प्रथमवारं न अस्ति। पूर्वस्मिन् अपि युगे देवदत्तः वर्तमानसुखे एतावत् आसक्तः आसीत् यत् सः स्वानुचरैः सह विनाशं प्राप्तवान्।

एकदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राजा आसीत्, तस्याः नगर्याः समीपे सहस्रं तक्षककुटुम्बानां महती नगरी आसीत्। तक्षकाः शय्यां, आसनं, गृहं वा निर्मातुं प्रतिज्ञाय महतीं अग्रिमधनराशिं गृह्णन्ति स्म। ततः ते किमपि निर्मातुं असमर्थाः अभवन्। जनाः प्रत्येकं तक्षकं निन्दन्ति स्म, ऋणग्रस्ताः च यावत् तत्र वस्तुं न शक्नुवन्ति तावत् पीड्यन्ते स्म।

तक्षकाः कस्मिंश्चित् विदेशे गन्तुं निश्चितवन्तः। ते वनं गत्वा वृक्षान् छित्त्वा महतीं नावं निर्मितवन्तः, नद्यां च प्रवाहितवन्तः। ते तां नगरात् त्रिपादयोजनमात्रदूरे स्थापितवन्तः। मध्यरात्रौ ते स्वपरिवारान् आनेतुं प्रत्यागताः, तान् नौकायाम् आरोप्य यथाकालं मुक्तसमुद्रं प्रति प्रस्थिताः। तत्र ते वायोः इच्छानुसारं चलन्तः समुद्रमध्ये एकं द्वीपं प्राप्ताः।

द्वीपं वन्यशालि-इक्षु-कदलि-आम्र-जम्बू-पनस-नारिकेलैः समृद्धम् आसीत्। पूर्वम् एकः जलविप्लुतः नाविकः तत्र अधिकारं कृत्वा तस्य उपजेन निर्वहति स्म, सः स्थूलः दृढश्च अभवत्, नग्नः, दीर्घकेशश्मश्रुः च। सप्त वीरपुरुषाः शस्त्राणि धृत्वा अन्वेषणार्थं तीरं गताः, यतः यदि स्थानं प्रेतबाधितं स्यात् तर्हि ते सर्वे विनश्येयुः। शीतले रजतवर्णे वालुकापुलिने सन्तुष्टः सः गायति स्म यत् भारते हलं कर्षन्ति बीजं वपन्ति च, तेषां कस्यापि तस्य द्वीपस्य समानं फलं नास्ति।

ते गुप्तचराः तस्य शब्दं श्रुत्वा तमनुसृत्य गताः। तस्य रूपं दृष्ट्वा ते भयभीताः अभवन्, तं यक्षं मत्वा धनुषि बाणान् संयोजितवन्तः। सः उच्चैः अवदत् यत् सः मनुष्यः अस्ति, जीवनभिक्षां च याचितवान्। परस्परं वार्तालापानन्तरं सः अवदत् यत् ते पुण्यकर्मणां फलरूपेण आगताः सन्ति। सः अवदत् यत् अस्मिन् द्वीपे श्रमस्य आवश्यकता नास्ति, किन्तु एका सावधानता अस्ति। द्वीपे देवताः निवसन्ति, ते मानवमलस्य दर्शनेन कुप्यन्ति, अतः मलं सदा वालुकायां निखनितव्यम्।

सहस्रकुटुम्बेषु द्वौ प्रधानशिल्पिनौ आस्ताम्, प्रत्येकं पञ्चशतानां नायकौ। एकः मूढः सर्वोत्तमवस्तुनि लुब्धः आसीत्। अपरः प्राज्ञः आसीत्, यः स्वार्थाय सर्वोत्तमम् अन्वेषति न स्म। कालेन तत्र निवसन्तः सर्वे स्थूलाः दृढाश्च अभवन्। ततः ते अचिन्तयन् यत् बहुकालं यावत् ते हर्षं नानुभवन्, अतः ते इक्षुरसात् प्रबलां मदिरां निर्मितवन्तः।

मदोन्मत्ताः सन्तः ते गायन्ति स्म, नृत्यन्ति स्म, क्रीडन्ति स्म च, असावधानतया च ते सावधानतां विस्मृत्य द्वीपं मलिनं चक्रुः। देवताः स्वक्रीडाभूमिः मलिना कृतेति कुपिताः अभवन्। ते परस्परं सम्मताः अभवन् यत् अस्माद् दिनात् पञ्चदशे दिने, पूर्णचन्द्रोदये, ते समुद्रम् उत्थाप्य आक्रामकान् विनाशयिष्यन्ति। दिनं तेषां मध्ये निश्चितम्।

तेषु एकः धार्मिकः देवः तान् नश्यतः द्रष्टुं न शक्नोति स्म। सः द्वीपं प्रकाशेन उज्ज्वलं कृत्वा उत्तरदिशि आकाशे दिव्यवैभवेन प्रकटितः। सः तेभ्यः अवदत् यत् देवताः कुपिताः सन्ति, पक्षार्धेन समुद्रः उत्थाप्य तान् विनाशयिष्यति। ततः अन्यः क्रूरः देवः अचिन्तयत् यत् ते एतां सावधानतां अनुसरेयुः। सः दक्षिणदिशि प्रकटितः, तान् तत्रैव स्थातुम् अवदत्, न कोऽपि जलप्लावनः आगमिष्यति इति च अवदत्, ते पुरुषाः सर्वासु पीढीषु द्वीपस्य सुखं भोक्ष्यन्ति इति।

मूढः तक्षकः अन्यान् आदिशत् यत् दक्षिणदेवे विश्वसन्तु, यः सुरक्षां प्रतिज्ञातवान्। उत्तरदेवः किमपि न जानाति इति सः अवदत्। पञ्चशताः सुखवस्तूनाम् अनुरागिणः तस्य मतं स्वीकृतवन्तः। प्राज्ञः तक्षकः अन्यं मार्गम् आग्रहत्। सः अवदत् यत् ते प्रथमं श्रुतं वस्तु सर्वोत्तमं वा निकृष्टं वा इति न गृह्णीयुः, किन्तु उभयोः श्रवणं कृत्वा विचार्य मध्यमं मार्गं गृह्णीयुः। यदि दक्षिणदेवः सत्यं वदति तर्हि नावा तेषां कोऽपि व्ययो न भविष्यति। यदि उत्तरदेवः सत्यं वदति तर्हि ते नौकाम् आरुह्य सुरक्षां प्राप्स्यन्ति।

मूढः तक्षकः तं परिहसन् अवदत् यत् सः चषके नक्रं पश्यति, प्राज्ञं च अवदत् यत् सः स्वनावं गृह्य गच्छतु। प्राज्ञः तक्षकः स्वानुचरैः सह नावं निर्मितवान्, सर्वाणि उपकरणानि च नावि स्थापितवान्। पूर्णिमादिने चन्द्रोदये समुद्रात् एका तरङ्गः उत्थाय द्वीपं जानुमात्रजलेन प्लावितवती। सः नावं मुक्तवान्। अन्ये तु उपविष्टा एव स्थिताः, यतः जलं न अधिकं वर्धिष्यते इति तेषाम् अभिमतम्। जलं कटिमात्रम्, नरमात्रम्, करतलमात्रम्, ततः सप्ततालमात्रम् अभवत्, तदा मूढः तक्षकः तस्य पञ्चशताः कुटुम्बाः च विनष्टाः।

भगवान् दूरदर्शनस्य प्रज्ञायाः विषये अपि गाथाः उक्तवान्। ततः सः जन्मकथां स्पष्टीकृतवान्। देवदत्तः मूढः तक्षकः आसीत्, कोकालिकः दक्षिणदिशः अधार्मिकः देवः आसीत्, सारिपुत्रः उत्तरदिशः धार्मिकः देवः आसीत्, बुद्धः स्वयं च प्राज्ञः तक्षकः आसीत्।

समापनगाथाः कथयन्ति यत् ये आवश्यकं कर्म आवश्यकतायाः पूर्वमेव कुर्वन्ति, ते कदापि दुःखं न प्राप्नुवन्ति। प्राज्ञः तक्षकः न स द्वीपस्य आविष्कर्ता आसीत्, न च सः उच्चैः वक्ता आसीत्। सः एव आसीत् यः उभयोः सन्देशयोः विचारं कृत्वा सङ्कटस्य क्षणात् पूर्वमेव कार्यं कृतवान्। इयं कथा प्रारम्भे एव सिद्धतायाः मृदु स्मरणं वर्तते।