चेतियजातकम्

शास्ता जेतवने इमां कथाम् अकथयत्, यदा पृथिवी विदीर्य देवदत्तं ग्रस्तवती। यस्मिन् युगे असत्यं मानवभाषायां नाविशत्, तस्य अतिदूरस्य युगस्य इयं कथा। पालित्रिपिटकस्य ४२२-संख्यकं जातकं तां प्राचीनां कथां संरक्षति, यत्र मनुष्येण प्रथमम् उच्चारितम् असत्यं वर्णितम्; एतत् दर्शयितुं दत्तं यत् देवदत्तस्य पतने पृथिव्याः प्रतिक्रिया अपूर्वा न आसीत्।

तस्मिन् सुवर्णयुगे उपचरः राजा सोत्थिवतीनगरात् चेतियराष्ट्रं शशास। असौ महति पूर्वपुण्ये अर्जितान् चतुरः अद्भुतान् चिह्नान् धारयति स्म। सः भूमेः उपरि चतुरङ्गुलं चरति स्म, न तु तस्याः उपरि; चत्वारः खड्गधारिणः रक्षकदेवाः अहोरात्रं तस्य चतस्रः दिशः रक्षन्ति स्म; तस्य मुखात् नीलपद्मसदृशः गन्धः निर्गच्छति स्म, तस्य त्वचः च चन्दनगन्धः उत्थितः।

राजपुरोहितः ब्राह्मणः कपिलः आसीत्, यः तस्मिन् युगे बोधिसत्त्वः आसीत्। कपिलस्य कनीयान् भ्राता कोरकलम्बः राज्ञः सहाध्यायी बाल्यसखा च आसीत्, राज्ञा च समये पुरोहितपदं तस्मै प्रतिश्रुतम् आसीत्। यदा कपिलः वृद्धः अभवत्, सः राज्ञः अनुमतिं याचित्वा तपस्वी अभवत्, स्वपुत्रं पुरोहितपदे नियोजितवान्, ध्यानसमाधीन् उच्चज्ञानानि च प्राप्तवान्, राजोद्याने स्वपुत्रस्य समीपे च न्यवसत्।

कोरकलम्बः पदप्राप्तेः अभावेन अत्यन्तं क्षुभितः आसीत्; राजा च असत्येन तं कपिलात् ज्येष्ठं कर्तुं निश्चितवान्। तस्मिन् युगे असत्यं तावत् नूतनम् आसीत्, यत् जनाः चिन्तयन्ति स्म यत् असत्यं नाम कीदृशं भवेत्। कपिलस्य पुत्रः पितरं सावधानम् अकरोत्, तदा सः अवदत् यत् राजा असत्येन तेषां पदं हर्तुं न शक्नोति।

नियते दिने असत्यस्य साक्षित्वाय राजाङ्गणे महती जनसभा समागता। कपिलः आकाशमार्गेण आगत्य राज्ञे साक्षाद् अवदत् यत् असत्यं सद्गुणं नाशयति, अधोलोकेषु जन्म प्रापयति, राज्ञः चतुरः अद्भुतान् बलान् च हरति। सः उपचरं प्रार्थितवान् यत् एकस्य वचनस्य कृते मुखात् असत्यं न निस्सारयतु।

उपचरः दृढप्रतिज्ञः सिंहासने उपविश्य मानवेतिहासस्य प्रथमम् सुविचारितम् असत्यम् उक्तवान्, कोरकलम्बं ज्येष्ठं कपिलं च कनिष्ठं घोषयन्। शब्देषु निर्गतेषु एव तस्य अद्भुतानि चिह्नानि तत्क्षणं विलुप्तानि। तस्य पादौ प्रथमवारं नग्नभूमिम् अस्पृशताम्, चत्वारः रक्षकदेवाः खड्गान् पातयित्वा अन्तर्हिताः, तस्य श्वासस्य गन्धः च पूतिगन्धे परिणतः।

कपिलः राजानं पुनः पुनः सत्यं वक्तुम् प्रेरितवान्, सर्वं पुनः प्राप्तुं शक्यम् इति प्रतिज्ञाय। राजा तु अस्वीकृत्य पुनः असत्यम् उक्तवान्, प्रत्येकपुनरावृत्त्या च तस्य अधः भूमिः तं अधिकाधिकं ग्रसति स्म: प्रथमं गुल्फपर्यन्तं, ततः जानुपर्यन्तं, ततः कटिपर्यन्तं, ततः नाभिपर्यन्तं, ततः वक्षःपर्यन्तम्। सप्तमे असत्ये भूमिः विदीर्यते स्म, बौद्धनरकेषु अधमतमस्य कठोरतमस्य च अवीचेः ज्वालाः उदतिष्ठन्, राजा उपचरः च सशरीरं ग्रस्तः। प्रत्येकवारं कपिलः तस्मै असत्यवादिनः प्रतीक्षमाणां गतिं पद्येन उक्तवान्।

जनाः भीताः आसन् यत् राजा ऋषिं निन्दित्वा अवीचिं प्रविष्टः। तस्य पञ्च पुत्राः सहायतार्थं कपिलं समीपं गताः, किन्तु सः अस्वीकृत्य अवदत् यत् तेषां पिता असत्येन धर्मस्य नाशं ऋषिनिन्दया च कृतवान्, अतः ते नगरे न तिष्ठेयुः। सः प्रत्येकं राजकुमारम् अनुसरणाय संकेतेन सह प्रेषितवान्: श्वेतगजः, श्वेताश्वः, सटायुक्तः सिंहः, रत्नखचितं चक्रम्, संघर्षरतौ द्वौ पर्वतौ च। प्रत्येकः राजकुमारः यत्र स्वसंकेतः प्रकटितः तत्र नगरं स्थापितवान्, एवं पुराणस्य विनाशात् नूतनानि राज्यानि उद्भूतानि।

प्राचीनस्य राज्ञः भाग्यं देवदत्तस्य पृथिव्या ग्रसनेन सह यत् सम्बध्यते, तत् संयोगः न, अपितु यं प्रतिरूपं बुद्धः श्रोतॄन् अभिज्ञातुम् इच्छति स्म, तदेव। शास्ता कथां समापयन् अवदत् यत् चेतियराजः देवदत्तः आसीत्, ब्राह्मणः कपिलः च स्वयम् आसीत्। पुनः पुनः वचनं प्रत्याहर्तुम् अस्वीकृत्य सञ्चितम् असत्यं केवलम् अनुत्तरं सत् विलीयते न; पृथिवी स्वयं च द्वयोः अतिपृथक्युगयोः इमां शिक्षां प्रति असाधारणतया साक्षात् सन्देशवाहिका अभवत्।

उपचरस्य कथा सरलात् सावधानीकथायाः अपि अधिका भवति, यतः पृथिवी तं पूर्णतया आच्छादयितुं पूर्वं कियन्तः अवसराः अतिक्रान्ताः। सः तदेव असत्यं सप्तवारम् उक्तवान्, कपिलः च पद्येन पुनः पुनः तं प्रार्थितवान्। अन्तिमायाः ज्वालायाः पूर्वं भूमिः तं पञ्च दृश्यान् अवस्थान् अधः मज्जितुं दत्तवती, तेषु प्रत्येकः स्थगनस्य भौतिकः अवसरः आसीत्, यं राजा प्रत्येकवारम् अवगणितवान्, न तु अनुसृतवान्।