जयद्दिसजातकम्

भगवान् जेतवने इमां कथां प्रावोचत्, यदा ज्ञातं यत् कश्चन भिक्षुः स्वभिक्षान्नस्य कञ्चित् अंशं गोपनेन स्वजरावतीं मातरं प्रति प्रेषयति। एषा कथा पालि-त्रिपिटकस्य जातकार्थवर्णनायां जातकसंख्यया ५१३ अभिलिखिता अस्ति। यदा पृष्टं यत् किं पुरा ऋषयः मातापित्रोः कृते राजवैभवं त्यक्तवन्तः वा, तदा भगवान् अवदत् यत् आम्; ततः सः पाञ्चालराज्यस्य इमां कथां कथितवान्।

राजा जयद्दिसस्य पूर्वपीढ्यां तस्य पिता कम्पिल्यनगरात् द्वाभ्यां रानीभ्यां सह पाञ्चाले राज्यम् अकरोत्। कनिष्ठा रानी मुख्यरानीपुत्रेषु ईर्ष्यया प्रज्वलिता, रोषेण च कटुं सङ्कल्पं कृतवती। मरणानन्तरं सा मांसभक्षिणी राक्षसी अभवत्, मानवजन्मतः धृतेन द्वेषेन अद्यापि बद्धा।

क्रोधेन सा राक्षसी रानीपुत्रान् शिशून् अपहृत्य भक्षितवती। यदा सा अपरं बालकम् अपि अपहृत्य अगच्छत्, तदा तस्याः पुरातनस्य मानवहृदयस्य किञ्चित् स्पन्दितम्। तं हानिं न कृत्वा सा तं श्मशानगुहां नीतवती, स्वपुत्रवत् च पालितवती, तस्मै च मूलम् अपि दत्तवती यत् तस्याः राक्षसरूपं गोपयेत्।

सः बालकः राजपुत्रत्वेन जन्म लब्धम् इति अजानन् यौवनं प्राप्तवान्; तस्य कृते श्मशानं राक्षसी च एव समग्रं जगत् आसताम्। कालान्तरे सः तत् मूलम् अत्यजत् यत् तस्य वास्तविकं रूपं गोपयति स्म। स्वपालनात् उग्रः भयावहश्च सन् सः वने पथिकान् हिंसयन् नरभक्षी राक्षसः अभवत्।

वर्षाणाम् अनन्तरं राजा जयद्दिसः, यः राक्षसस्य कनिष्ठः भ्राता आसीत् तथा राक्षस्याः मरणानन्तरं जातः, आखेटाय निर्गतः, विशालस्य वटवृक्षस्य अधः च विप्रलब्धः अभवत्। तत्रैव सः राक्षसः तं गृहीत्वा घोषितवान् यत् सः तं हत्वा भक्षयिष्यति। जयद्दिसः केवलं मृत्युभयेन न प्रार्थितवान्; तेन स्मृतं यत् तेन तस्मिन्नेव प्रभाते नन्दनामकाय दरिद्राय ब्राह्मणाय तेन पठितानां श्लोकानां कृते धनं दातव्यम् इति वचनं दत्तम् आसीत्, तथा च सः एतत् सत्कारऋणम् अदत्त्वा मर्तुं न इच्छति स्म।

मया ब्राह्मणाय वचनं दत्तम् आसीत्; तत् वचनम् अद्यापि पालनीयम्, तत् ऋणम् अद्यापि अपरिशोधितम्, इति जयद्दिसः स्वबन्धकाय अवदत्। सः कम्पिल्यं प्रति प्रत्यागत्य ऋणं परिशोध्य पुनः भक्षणाय आगन्तुम् अनुज्ञां याचितवान्। राज्ञः सत्यनिष्ठया प्रेरितः राक्षसः तस्य वचनपालनं विश्वस्य तं मुक्तवान्।

जयद्दिसः नगरं प्रत्यागत्य नन्दाय पूर्णं धनं दत्तवान्। ततः अश्रुपूर्णनेत्रः षोडशवर्षीयं स्वपुत्रं राजकुमारम् अलीनसत्तुं (बोधिसत्त्वम्) प्रति तस्य प्रतिज्ञायाः कथां कथितवान्, या तं वटवृक्षं प्रति पुनः गत्वा मर्तुं बद्धवती आसीत्। पितुः राजवचनभङ्गं वा राक्षसाभिमुखं पुनर्गमनं वा असहमानः अलीनसत्तुः स्वपितुः स्थाने गन्तुम् आग्रहं कृतवान्।

यदा राजकुमारः शान्तभावेन वटवृक्षस्य अधः स्वयम् उपस्थितः, तदा राक्षसः भयं प्रत्याशते स्म। किन्तु सः अलीनसत्तुं चितानिर्माणाय काष्ठानि आनेतुम् आदिष्टवान्, एषः भयावहः कार्यः तस्य धैर्यं भङ्क्ष्यतीति चिन्तयन्। अलीनसत्तुः भयस्य लेशमपि अदर्शयन् आज्ञां पालितवान्, मरणाय सज्जः काष्ठानि आनीतवान्।

राजकुमारस्य निर्भयेन सद्गुणेन प्रभावितः राक्षसः घोषितवान् यत् एतादृशः सत्यवादी दयालुः न्यायी च जनः कदापि भक्षयितुं न शक्यः, तथा तं अक्षतं मुक्तवान्। पुनः संवदन्तौ अलीनसत्तुः स्वबन्धकः वस्तुतः कः इति शङ्कितवान्, तस्य रक्तवर्णे नेत्रे न निमीलन्ति स्म, तस्य छाया च नासीत्। सः तं दिव्यदृष्टिमान् तापसं प्रति नीतवान्, यः सत्यम् अप्रकाशयत्। एषः तस्य स्वपितुः ज्येष्ठः भ्राता आसीत्, यं शैशवे प्रतिशोधिनी राक्षसी अपहृतवती। तस्याः पुरातनस्य मानवस्नेहस्य किञ्चित् दर्शनेन रक्षितः सः मृतकानां मध्ये संवर्धितः सन् तस्य पुरतः स्थितः एव राक्षसः अभवत्।

अलीनसत्तोः पितृव्यः, यः पूर्वं राक्षसः आसीत्, तापसेन तस्य राजजन्मस्य सत्यं दर्शितम्, तं च संन्यासमार्गं प्रति मार्गदर्शितम्। सः पूर्वनरभक्षी स्वहिंसां परित्यज्य प्रव्रजितः, शेषं जीवनं तस्य शान्तौ यापितवान्, यां शान्तिं सः शैशवात् कदापि न अजानात्।

बुद्धः कथायाः समापनं प्रत्येकपात्रस्य परिचयं कथयित्वा कृतवान्। सुधरितं राक्षसं गृहीतवान् तापसः तस्मिन् जन्मनि सारिपुत्रः आसीत्। यः राक्षसः पूर्वं पथिकानां भयप्रदः भक्षकः आसीत्, सः अङ्गुलिमालः आसीत्, यः बुद्धस्य स्वकाले हिंसातः पवित्रजीवनं प्रति परावृत्तः। उत्पलवर्णा, या बुद्धस्य स्वकाले अग्रगण्या भिक्षुणी अभवत्, राजकुमारस्य कनिष्ठा भगिनी आसीत्; राहुलस्य माता तस्य पट्टराज्ञी आसीत्। राजकुमारः अलीनसत्तुः, यः स्वपितुः सम्माननिमित्तं निर्भयः सन् मृत्युं प्रति अगच्छत्, सः एव पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः आसीत्।

जयद्दिस जातकं स्थायि अस्ति, यतः एतत् सत्यम्, पितृभक्तिम्, निर्भयतां च एकस्मिन् कर्मणि बध्नाति। एकः राजकुमारः यः पितुः वचनं भग्नं द्रष्टुं स्थाने मृत्युं वृणोति। तस्य मृत्युसम्मुखे धैर्यम् एव पितरं दीर्घकालं विनष्टं कुलबन्धुं च रक्षति। बुद्धस्य मतेन जेतवने यः भिक्षुः स्वभिक्षान्नेन गुप्तरूपेण स्वमातरं पुष्णाति स्म, सः तस्मिन् एव प्राचीने वंशे स्थितः, यस्य सन्तानाः मातापित्रोः कृते कमपि बलिदानम् अतिमहत् न मन्यन्ते। इयं कथा वटवृक्षस्य नाटकात् न, अपि तु तस्य एव सामान्यस्य अनाडम्बरस्य कर्तव्यस्य प्रति ध्यानं पुनः आनयन्ती समाप्यते।