सामजातकेन सह सम्बद्धा पूर्वकथा
पालिपिटके जातकसङ्ख्या ३९८ इयं भगवता बुद्धेन तस्यैव आरम्भिकपरिवेशस्य भागत्वेन भाषिता, यतः सामजातकम् अपि ततः उद्भूतम्। अस्यां कथायां पूर्वजन्मनः स्मरणं विद्यते, यत्र मातापितृभक्तिः निर्भया मैत्री च नरभक्षकं यक्षं पथिकानां रक्षकं कृतवत्यौ।
महावृक्षाधः बद्धो राजा
पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्तः राज्यं करोति स्म। मृगयार्थं वनं प्रविष्टः राजा गहने वने विशालस्य न्यग्रोधवृक्षस्य अधः विश्रान्तिम् अकरोत्, तस्य शाखासु च मखादेवनामा भीषणः मांसाहारी यक्षः निवसति स्म इति अजानन्। यक्षः वैश्रवणात् वरं प्राप्तवान् आसीत् यत् वृक्षच्छायायां प्रविशन् यः कश्चित् प्राणी तस्य युक्तं भक्ष्यं भवति। अतः सः यक्षः राजानं तत्क्षणम् एव गृहीत्वा अङ्गशः विदारयिष्यामीति अभर्त्सयत्।
नगरस्य कारागाराणि रिक्तीकुर्वती निराशा-सन्धिः
प्राणरक्षार्थं याचमानः राजा सुगन्धितौदनस्य एकं पात्रम्, सुरायाः एकं घटम्, मानुषं च बन्दिनम् एकम् अहरहः यक्षाय प्रेषयितुं प्रतिज्ञाम् अकरोत्। यक्षः अङ्गीचकार, मासान् यावत् च राजा कारागृहेभ्यः मृत्युदण्डार्हान् अपराधिनः प्रेषयन् इमां भीषणां सन्धिम् अपालयत्, यावत् वाराणस्याः कारागाराणि सर्वथा रिक्तानि अभवन्, प्रेषयितुं कोऽपि अवशिष्टः नासीत्।
केनापि न स्वीकृतं कार्यं प्रति प्रदत्तः पुरस्कारः
निराशः राजा सहस्रसुवर्णमुद्राभिः पूरितं धनपुटकं गजपृष्ठे स्थापयित्वा नगरे उद्घोषयामास यत् यः कश्चित् स्वेच्छया यक्षवृक्षाय प्रतिदिनम् आहारं वहेत्, तस्मै स्वकुटुम्बहितार्थं तत् धनं प्राप्स्यति। किन्तु न कोऽपि सामान्यः पौरः निश्चितमृत्यवे अल्पतरपुरस्काराय गन्तुं सम्मतः अभवत्।
मातुः सुखाय स्वप्राणान् तुलयन् सुतः
वाराणस्याः एकस्मिन् दीने कुटीरे बोधिसत्त्वः सुतनः नाम गुणवान् युवा निवसति स्म। सः अन्धायाः वृद्धायाः मातुः पोषणार्थं मृत्तिकापात्राणां वाहकत्वेन कर्म अकरोत्। जीर्णवस्त्रेण कम्पमानां मातरं दृष्ट्वा सुतनः चिन्तयति स्म यत् स्वजीवितम् अपि क्षणभङ्गुरम् एव, परन्तु सहस्रसुवर्णमुद्राः मातुः अन्तिमश्वासपर्यन्तं सुखम्, आहारम्, औषधं च प्रदास्यन्ति। मातुः रोदनविरोधे अपि सुतनः राजसुवर्णं स्वीकृत्य मातुः परिचर्यार्थं स्वजनानां समीपे निक्षिप्य राजानं समुपागच्छत्।
ऋणरूपेण गृहीतानि चत्वारि उपकरणानि वृक्षं प्रति गमनं च
सुतनः राज्ञः चत्वारि राजोपकरणानि याचितवान्: सुवर्णपादुके, श्वेतं राजच्छत्रम्, मधुरान्नपूर्णं सुवर्णपात्रम्, परिष्कृतस्फटिकपोलादनिर्मितं तीक्ष्णं खड्गं च। तानि धारयन् सः निर्भयः तं भीषणं न्यग्रोधवृक्षं प्रति शान्तः गतवान्। यक्षस्य मायाबलेन आवृतायां भूमौ पादाः न स्पृशेयुः इति सुवर्णपादुके धृत्वा, वृक्षच्छाया तस्य शरीरे न पतेत् इति राजच्छत्रं स्वशिरसि उद्घाट्य, यक्षः यत्र अतिक्रमितुं न शक्नोति तस्य सीमायाः बहिः सः तिष्ठति स्म।
यक्षस्य हस्तस्य अगोचरे अर्पितः उपहारः
वामहस्ते प्रस्तुतं स्फटिकखड्गं धारयन् सुतनः सुवर्णपात्रं दीर्घदण्डस्य अग्रे निधाय वृक्षस्य काण्डाभिमुखं प्रसारयत्। सः उच्चैः घोषयति स्म यत् ब्रह्मदत्तराजः प्रतिदिनं सुगन्धितं तण्डुलान्नम् उपहारं प्रेषयति, यक्षः च अग्रे आगत्य तत् गृह्णातु इति आह्वयति स्म। क्षुधार्तः यक्षः शाखाभ्यः अधः नम्रीभूय आहारं बालकं च द्वयमपि ग्रहीतुम् इच्छन् आसीत्, परन्तु सुतनः सर्वथा अभेद्यः तिष्ठति इति अपश्यत्: पादुके तस्य पादान् रक्षतः, छत्रं शिरः आवृणोति, खड्गः च दीप्तं प्रकाशं विकिरति स्म।
यक्षस्य शासनं यथार्थतया नाम्ना निर्दिशन् निर्भयः प्रत्याख्यानः
यदा यक्षः गर्जन् तं स्वच्छायायां प्रवेष्टुम् आदिशत्, तदा सुतनः निर्भयं स्पष्टं च हसन् घोषयति स्म यत् सः स्वशरीरं राक्षसस्य दंष्ट्रायै समर्पयितुं मूढः न भवति। सः मैत्र्या सद्भावेन च आहारं मुक्तहस्तं दत्तवान्, परन्तु यक्षाय स्पष्टं कथयति स्म यत् तस्य हत्याशासनं तस्मिन् एव दिने समाप्स्यति।
भर्त्सनायाः अपि परं गतः कर्मविषयकः संवादः
यदा यक्षः क्रुद्धः सन् यत् कथमपि तं भक्षयिष्यामि इति घोषितवान्, तदा सुतनः तं कर्मफलविषये सावधानं संवादं प्रति प्रेरितवान्। सः दर्शितवान् यत् यक्षस्य स्वकीयः दुःखदः रूपः पूर्वकालीनक्रूरकर्मणः साक्षात् फलम् अस्ति; अधुना निर्दोषमानवभक्षणं तस्य प्रतीक्षमाणानां गाढनरकाणाम् अग्निम् एव वर्धयति इति च अवदत्। सुतनस्य दीप्तिमती शुद्धता, सर्वथा निर्भयत्वं, मातापितृभक्तिः च यक्षं स्पृष्टवत्यः; तस्य पाषाणसदृशं हृदयं पश्चात्तापाश्रुरूपेण अन्ततः द्रवितम्।
पञ्चशीलैः मुद्रितं परिवर्तनम्
सः यं हन्तुम् इच्छति स्म तस्य तरुणस्य पुरतः प्रणम्य यक्षः हिंसां सर्वथा त्यक्तुं प्रतिज्ञां कृतवान्, सुतनात् पञ्चशीलानि च स्वीकृतवान्। ततः परं तस्य वृक्षच्छायायाः अधः यान्ति सर्वे पथिकाः रक्षणीयाः इति प्रतिज्ञां च अकरोत्। सुतनः परिवर्तितं यक्षं वाराणसीं नीतवान्; तत्र ब्रह्मदत्तराजः सुधारितात्मने शान्तं शरणस्थानं प्रदाय सुतनं राज्ये प्रधानसेनापतिपदे अभिषिक्तवान्।
भगवतः बुद्धस्य अभिज्ञानम्
कथायाः अन्ते भगवान् बुद्धः नरभक्षकं यक्षम् अङ्गुलिमालेन, भीतं राजानं च आनन्देन सह अभिन्नम् अवदत्। निर्भयमैत्र्या परिवर्तनक्षमता या एकदा मांसभक्षकं राक्षसं पथिकरक्षकं कृतवती, सैव रीतिः पश्चात् भयङ्करं हन्तारं भगवतः बुद्धस्य परमभक्तेषु एकं कर्तुं समर्था अभवत्।
एकस्य परिवर्तितस्य यक्षस्य अपि परं स्थितः उपदेशः
यक्षं चरमं निरायुधं कृतवत् न सुवर्णपादुके, न छत्रम्, न वा खड्गः। तानि केवलं सुतनं वक्तुं समर्थं यावत् जीवितं रक्षितवन्ति। सत्यं बलं तु तस्य तरुणस्य सङ्कल्पः आसीत्: सर्वैः पलायितं प्राणिनं साक्षात् अवलोक्य परिवर्तनक्षमं मत्वा तेन सह भाषितुं सः प्रवृत्तः। स सङ्कल्पः मातृप्रेम्णः एव समुत्पन्नः, यस्याः कृते सः स्वीकृतस्य सङ्कटस्य प्रतिदानं माता कदापि कर्तुं न शक्तवती। यत् सुवर्णं सः स्वीकृतवान् तत् यात्रायाः प्रयोजनं कदापि नासीत्; तत् तु मातृभक्तस्य युवकस्य साहसं यत्र कोऽपि सेना स्पृष्टुं न शक्तवती तादृशं भीषणं प्राणिनं प्रति गन्तुं द्वारमात्रम् आसीत्।
ज्ञातव्य-विशेषः
सुतनजातकम् 'मातापितृउपस्थानस्य' (मातृपितृभक्तेः) श्रेष्ठं निदर्शनम्, यत् दर्शयति भक्त्या कथम् अदम्यं शौर्यं जायते।
वृक्षच्छायायाम् एव यक्षस्य अधिकारः प्राचीनलोकसाहित्यस्य वरदानमर्यादायाः प्रतीकः।
चत्वारि वस्तूनि (पादुके, छत्रम्, खड्गः, पात्रं च) अप्रमत्तस्मृतेः प्रज्ञायाश्च आध्यात्मिककवचानि सन्ति।
क्रूरस्य यक्षस्य धर्मोपदेशेन परिवर्तनम् अहिंसायाः मैत्र्याश्च विजयं घोषयति।
श्रावस्त्यां वृद्धमातापितृपोषकं कञ्चित् भिक्षुं प्रशंसता भगवता बुद्धेन इदं जातकं भाषितम्।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता