पदकुशलमाणवजातकम्

जेतवने इयं जातककथा श्रावस्त्याः एकस्य गृहपतेः सप्तवर्षीयस्य पुत्रस्य विषये कथिता। बालकः केवलं पदचिह्नेभ्यः कमपि जनं अभिजानाति स्म। तद्वचसि सन्दिहानः पिता तं परीक्षितुं नगरे वक्रं विभ्रामकं च मार्गं गतवान्, ततः बालकः प्रस्थितः। सः प्रत्येकस्मिन् वक्रे गृहात् गृहं प्रति निर्दोषतया पितुः पदचिह्नान् अनुसृत्य भगवतः बुद्धस्य सम्मुखं प्राप्तवान्। यदा पिता पुत्रश्च विषयनिर्णयार्थं बुद्धस्य पुरतः उपस्थितौ, तदा भगवान् अवदत् यत् शुष्कभूमौ पदचिह्नपठनं किमपि अद्भुतं नास्ति; प्राचीनाः प्राज्ञाः आकाशेऽपि तानि पठितवन्तः इति। ततः सः अतीते दीर्घे काले स्वयम् एव एतादृशं कौशलं धारितवान् इति कथां कथितवान्।

पुरातने युगे वाराणस्याः एका राज्ञी स्वपत्यां गुरुतरम् अपराधं कृतवती। सा शपथं कृतवती यत् यदि सा वस्तुतः पतिं प्रति अपराधिनी स्यात्, तर्हि सा अश्वमुखी यक्षी इति जन्म प्राप्स्यति, यः बौद्धलोककथायां राक्षसीरूपः आत्मा अस्ति। स्वशपथानुसारं मृत्योः अनन्तरं सा तथैव अश्वमुखी राक्षसी इति पुनर्जन्म प्राप्तवती, विशाले अरण्ये शैलगुहायां निवसन्ती। सा त्रीणि वर्षाणि स्वजातेः रक्षकस्य राज्ञः वैश्रवणस्य सेवायां नियुक्ता आसीत्। तस्य प्रतिदानरूपेण तस्याः क्षेत्रे त्रिंशद्योजनपरिमिते दीर्घे मार्गे गच्छन्तं प्रत्येकं पथिकं ग्रहीतुं भक्षयितुं च तस्याः अनुमतिः प्राप्ता आसीत्; योजनम् इति प्राचीनं दूरमानम्, यत् अनेकदिनानां पादयात्रया तुल्यम् आसीत्।

एकस्मिन् दिने सा तेन मार्गेण गच्छन्तं धनिकं सुरूपं युवकं ब्राह्मणं गृहीतवती। सा तं यथा अन्यान् बहून् भक्षितवती तथैव भक्षयितुम् अभिलषति स्म। किन्तु तस्य आकृतिः तस्याः हृदयं स्पृशति स्म, अतः सा तस्य प्राणान् रक्षितवती। सा तं स्वपतिम् इव अरण्यस्य गभीरे अरक्ष्यं स्थापितवती, यतः सः लुप्तं मानवलोकं प्रति प्रत्यावर्तनस्य मार्गं प्राप्तुं न शक्तः अभवत्।

तयोः पुत्रः जातः, यः अस्याः कथायाः बोधिसत्त्वः अभवत्। यदा बालकः वयःप्राप्तः अभवत्, तदा पिता तस्मै तेषां बन्धनस्य सत्यं कथितवान्। सावधानैः प्रश्नैः पुत्रः ज्ञातवान् यत् माता कियद्दूरपर्यन्तं स्वस्य बद्धं क्षेत्रं विस्तारितवती। सः निश्चितवान् यत् तेषां सीमाप्रान्तम् अतिक्रम्य पलायनं करणीयम्, यां सीमां सा तस्याः जातिः च कदापि अतिक्रमितुं न शक्नुयुः। तस्य पिता बहुकालात् तस्य विचित्रजीवनस्य स्वीकारं कृतवान्, अतः पलायनजोखिमार्थं तं प्रवर्तयितुं बहु प्रेरणा आवश्यकी आसीत्।

यक्षी स्वकीयेषु कार्येषु गतवती सति तौ पलायितौ। पिता पुत्रौ च यदा तस्याः क्षेत्रस्य सीमा-नदीं प्राप्तवन्तौ, तदैव सा प्रत्यागत्य क्रोधेन तौ अन्वधावत्। सा तस्य जलस्य पारं अनुसर्तुम् अशक्ता अभवत्, ततः तस्याः क्रोधः शोके परिवर्तितः। सा स्वपुत्रं अन्तिमवारम् आह्वयत्—न तं शप्तुम्, अपि तु एकं विदायोपहारं दातुम्: एकं मन्त्रं यः तं पृथिव्यां कस्यापि जनस्य पदचिह्नान् अनुसर्तुं समर्थयेत्। स मन्त्रः कालेन न बाध्यते—यद्यपि मार्गे द्वादश वर्षाणि गतानि स्युः, अथवा भूमौ कोऽपि चिह्नः न त्यक्तः स्यात्, तथापि सः कार्यकारी आसीत्। एकमात्रं परिवारं यः अभिज्ञातवती आसीत् तस्य वियोगेन हृदयभग्ना सा तयोः प्रस्थानानन्तरं दीर्घं न जीवितवती।

पिता पुत्रश्च मानवलोके प्रत्यागत्य अग्रे गतौ। कालेन युवकः वाराणस्याः राज्ञः सेवायां प्रविष्टः, यः तस्य असाधारणकौशलं श्रुतवान् आसीत्। राजा तं चौराणां नष्टवस्तूनां च अनुसरणार्थं केवलं पदचिह्नेभ्यः नियुक्तवान्। सः एतादृशेन अविचलेन सफलतया कार्यं कृतवान्, यत् राजा विचारितवान् यत् बालकस्य कौशलस्य सीमा अस्ति वा न वा। राजा राजपुरोहितेन सह मिलित्वा स्वयम् एतत् परीक्षितुं निश्चितवान्।

एकस्यां रात्रौ राजा राजपुरोहितश्च स्वयं राजकोषागारं भित्त्वा प्रविष्टौ। ते उत्तमानि रत्नानि स्वकोषेषु गृहीतवन्तौ। अनुसर्तॄन् भ्रमयितुं ते बहु प्रयत्नं कृतवन्तः—पृष्ठतः गच्छन्तः, उन्नतेषु मञ्चेषु पदं निदधानाः, जलेन गच्छन्तश्च। अन्ते ते चोरितानि रत्नानि प्रासादसमीपे एकस्मिन् सरोवरे निमज्ज्य मौनेन स्वशय्यां प्रत्यागतौ। प्रभाते भग्नः कोषागारः आविष्कृतः। राजा सर्वैः सह समानं क्रोधं प्रदर्श्य युवकम् आहूय आदिष्टवान् यत् दिवसस्यान्त्यात् पूर्वं चौरम् अन्वेष्टव्यः इति।

बोधिसत्त्वः कोषागारद्वारात् आरभ्य भूमौ पदचिह्नानि पठितवान्। सः प्राङ्गणानि छादनानि च अनुसृत्य गतवान्, यत्र पदचिह्नानि शून्ये वायौ लुप्तानि इव प्रतीयन्ते स्म, यावत् ते तं सरोवरं प्रति नीतवन्तः। सः रत्नानि अक्षतानि पुनः प्राप्तवान्। ततः चौराणां प्रत्यागमनस्य क्षीणतरं मार्गं पदे पदे अनुसृत्य सः स्वस्य विस्मयाय राजस्य शयनगृहस्य द्वारं तथा पुरोहितस्य गृहं प्राप्तवान्।

सम्पूर्णायाः सभायाः पुरतः अपराधिनं नाम्ना निर्देष्टुम् आहूतः बोधिसत्त्वः विलम्बितवान्। तस्य इच्छा नासीत् यत् स्वामिनं राजानम् एव विनाशं प्रापयेत्। अतः सः प्रथमं केवलं प्रहेलिकारूपेण उत्तरं दत्तवान्—दृष्टान्तानां श्रृङ्खलया, यत्र प्रत्येकं कथा कञ्चन आश्रयं वर्णयति यः स्वयमेव भयं जातः। नर्तकः मदात्तः सन् तस्मिन् गङ्गायां निमग्नः यया बहवः पोष्यन्ते। कुम्भकारः स्वकीयस्य मृत्तिकाखनकस्य पतनेन पिष्टः। पुरुषः जलन्तं गृहं प्रति स्वद्रव्याणि रक्षितुं प्रेषितः, धूमेन ज्वालया च आवृतः। परेषां पोषकम् अन्नं अत्यधिकं भुक्त्वा मनुष्यः मृतः। पक्षिणः तं वृक्षं त्यक्तवन्तः, यस्य शाखाः परस्परं घर्षणेन अग्निम् उत्पादितवत्यः। भार्या वृद्धां श्वश्रूं, पुत्रश्च वृद्धं पितरं गृहात् निष्कासितवन्तौ। प्रत्येकस्याः कथायाः समापनम् एकेन एव पदेन भवति—यत् आश्रयः भवितव्यम् आसीत्, तदेव तस्य भयम् अभवत्। राजा सावधानतां न गृहीत्वा पुनः पुनः स्पष्टं वदितुं प्रेरितवान्, ततः बोधिसत्त्वाय सत्यं गोपयितुं कोऽपि अवकाशः न अवशिष्टः।

सर्वस्याः सभायाः पुरतः बोधिसत्त्वः सत्यं घोषितवान्। ये कोषागारं लुण्ठितवन्तः, स्वराज्यस्य धनं च पङ्के निगूढवन्तः, ते अन्ये न, अपि तु राजा स्वयं तस्य पुरोहितश्च आस्ताम्। वाराणस्याः जनाः ज्ञातवन्तः यत् राज्यस्य विश्वासस्य रक्षायै सर्वैः उपरि नियुक्तौ द्वौ जनौ स्वलाभार्थं तं विश्वासं भङ्क्तवन्तौ। ते क्रोधेन तयोः विरुद्धम् उत्तस्थुः, दिवसान्ते न राजा न पुरोहितः आस्ताम्, यः स्वकर्मणां उत्तरं दद्यात्।

सिंहासनस्य अकस्मात् शून्यतायां जनाः स्वेषु मध्ये यः स्वप्राणस्य मूल्येनापि सत्यं धृतवान् तम् एव अभिमुखीकृतवन्तः। ते बोधिसत्त्वं राजानं कृतवन्तः। सः पश्चात् धर्मेण राज्यं कृतवान्, कदापि स्वस्य लाभं प्रजानां तस्मिन् न्यस्तविश्वासात् उपरि न स्थापितवान्।

उपदेशं समापयन् बुद्धः अतीतकथायाः ब्राह्मणपितरं आयुष्मता काश्यपेन सह अभेदेन निर्दिष्टवान्। तस्मिन् युगे काश्यपः यक्ष्याः प्रेम्णा बन्दीकृतः पुरुषः आसीत्। पदचिह्नानि पठन् पुत्रः तदा अपि अधुना अपि स्वयं बोधिसत्त्वः एव आसीत्। एतम् उपदेशं तस्य परिचयं च श्रुत्वा सन्देहशीलः पिता वर्तमानकालस्य तस्य प्रतिभाशाली पुत्रश्च तस्मिन्नेव दिने प्रथमं मार्गफलं प्राप्तवन्तौ।

पदकुशलमाणवजातकम्, नवनिपाते गिज्झवग्गे क्रमाङ्कः ४३२, स्थायित्वं प्राप्तवत्, यतः तत् कठोरपार्श्वयुक्तं शिक्षणं धारयति। सत्यं यद्यपि वक्तुं सङ्कटपूर्णम्, तत् अन्ततः स्पष्टं वक्तव्यम्। यैः रक्षणाय नियुक्तैः यः विश्वासः भङ्क्तः, सः प्रहेल्या कदापि सम्यक् मृदुकर्तुं न शक्यते। यक्ष्याः शोकयुक्तात् विदायोपहारात् आरभ्य राज्यस्य स्वशासकैः सह उत्तरदायित्वपर्यन्तं, अस्याः कथायाः प्रत्येकं पदं समानं बिन्दुम् आग्रहति—यः रक्षकः स्वयं सङ्कटं जायते, सः तस्य आश्रयस्य अधिकारं त्यजति यस्य रक्षणार्थं सः नियुक्तः आसीत्।