මිත්තාමිත්ත ජාතකය

ජේතවනයේදී, කෝසල රජුගේ සේවයේ සිටි අවංක ඇමතිවරයෙක් වසර ගණනාවක් විශ්වාසවන්තව සේවය කිරීමෙන් මහත් ගරුත්වයක් ලබාගෙන සිටියේය. ඔහුට ලැබෙන ඒ අනුග්‍රහය දරාගත නොහැකි වූ අනෙක් නිලධාරීහු, ඔහු රහසින් රාජාසනයට විරුද්ධව කටයුතු කරන බව රජුට චෝදනා කළෝය. රජු ප්‍රවේශමෙන් විමර්ශනය කළ නමුත් ඒ පුරුෂයා තුළ කිසිදු වරදක් සොයා ගත නොහැකි විය. එහෙත් තම ඉදිරියේ සිටින ඇමතිවරයා සැබෑවටම මිතුරෙකුද, නැතහොත් සැඟවුණු සතුරෙකුද යනුවෙන් ඔහුට කෙසේ නිසැකව දැනගත හැකිදැයි රජු තවමත් කල්පනා කරමින් සිටියේය. රජු මේ ප්‍රශ්නයම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගෙන ගියේය.

මෙම එකම නොනිශ්චිතභාවය ඉතා ඈත අතීතයක එක් රජෙකුද කලබල කර ඇති බවත්, එවිට ලබා දුන් පිළිතුර අද දක්වාත් වලංගු බවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ රජුට පැවසූහ. වාරාණසියේ බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ කථාව උන්වහන්සේ වදාළහ. ඒ රජුට ද තම වටා සිටි ඇමතිවරුන් ගැන හරියටම මෙම සැකය ඇති වී, මඟපෙන්වීම සඳහා තම ප්‍රඥාවන්තම ඇමතිවරයා වූ බෝධිසත්වයන් (ඉදිරියේ බුදු බවට පැමිණෙන්නා, පෙර ජන්මයක) වෙත හැරී ගියේය.

බෝධිසත්වයෝ ප්‍රකට උපදේශක පෙළපතක උපත ලබා, බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ විශ්වාසවන්ත රාජ්‍ය ඇමතිවරයා ලෙස සේවය කළහ. යහපත් හැසිරීම් යට ඇති සැඟවුණු ප්‍රවාහයන් හඳුනාගැනීමේ තම ප්‍රඥාව නිසා ඔහු රට පුරා ප්‍රසිද්ධ විය. මිත්‍රත්වයේ වෙස්මුහුණ තවමත් පැළඳ සිටින සතුරෙකුගෙන් සැබෑ මිතුරෙකු රජෙකුට කෙසේ වෙන් කර හඳුනාගත හැකිදැයි බ්‍රහ්මදත්ත සරලවම ඇසූ විට, එක් එක් අයව හඳුනාගත හැකි කියාපාන ලක්ෂණ දහසයක් ඇති බව බෝධිසත්වයෝ පිළිතුරු දුන්හ.

සතුරා ඔබ හමුවන විට සිනහ නොවන බවත්, කිසිදු සැබෑ පිළිගැනීමක් නොදක්වන බවත් බෝධිසත්වයෝ පැහැදිලි කළහ. ඔබේ ඇස් මුණගැසීමට වෙනුවට ඔහු බැල්ම අනෙක් පැත්තට හරවාගනී. ඔබ ළඟට එන මොහොතේම ඔහු වෙනත් කටයුතුවල කාර්යබහුල බව පෙන්වයි. ඔබට විරුද්ධ වන අයට ඔහු ගරු කරන අතර, ඔබේ සැබෑ මිතුරන් ඔහු දුරින් තබාගනී. ඔහු තම රහස් ඔබ සමඟ බෙදා නොගන්නා අතර, ඔබ ඔහු සමඟ බෙදාගත් රහස්ද ආරක්ෂා නොකරයි; පළමු අවස්ථාවේදීම ඔහු ඒවා අන් අයට පාවා දෙයි. ඔබ කරන යහපත් දේ ගැන ප්‍රශංසා කිරීමෙන් වළකින ඔහු, ඔබට විරුද්ධව කියන ඕනෑම අපවාදයක් ආසාවෙන් අසා එය තවදුරටත් පැතිරවීමටද සහාය වෙයි. ඊටත් වඩා නරකම දෙය නම්, ඔබේ අවාසනාවේදී ඔහු තුළ රහසිගත තෘප්තියක් ඇති වන අතර, ඔබේ සෞභාග්‍යය ඔහුට උදාසීන පමණක් වේ; ඔබට සැබෑ අපහසුතාවක් එළඹෙන විට, ඔහුගේ උපකාරය වඩාත් වැදගත් වන එම මොහොතේදීම ඔබව අත්හැර ඔහු කිසිවක් ලබා නොදෙයි.

සැබෑ මිතුරා එක් එක් කාරණයේදීම මීට හරියටම ප්‍රතිවිරුද්ධ දෙයක් පෙන්වන බව බෝධිසත්වයෝ දිගටම පැවසූහ. ඔබව දකින විටම ඔහුගේ මුහුණ බැබළේ, පිටුපාන උරහිසක් වෙනුවට විවෘත උණුසුමින් ඔහු ඔබව පිළිගනී. ඔහු ඔබේ මිතුරන්ට ගරු කරන අතර, ඔබට හානි කිරීමට කැමති අයගෙන් දුරස්ථව සිටියි. ඔහුගේම පෞද්ගලික සිතුවිලි ඔබට විශ්වාසයෙන් බාර දෙන අතර, ඔබ ඔහුට භාර දෙන ඕනෑම දෙයක් ආරක්ෂා කරගනී. ඔබේ දෝෂවලට පිනවීමට වෙනුවට ඔබේ යහපත් හැසිරීම ඔහු අවංකව ප්‍රශංසා කරයි, ඔබට විරුද්ධව කියන කටකතාවලට ඔහුට ඉවසීමක් නැත. ඔබේ අවාසනාව ඔහුට තමන්ගේම දෙයක් මෙන් කරදරයක් වේ, ඔබේ සමෘද්ධිය ඊර්ෂ්‍යාවට වෙනුවට ඔහුට සැබෑ ප්‍රීතියක් ගෙන දෙයි; අපහසුතාව ඔබට එළඹෙන විට, පහව යන්නා නොව රැඳී සිටින්නා ඔහුමය.

සතුරා පෙන්වන ලක්ෂණ දහසයක් සහ මිතුරා පෙන්වන ලක්ෂණ දහසයක් වශයෙන් මේ ලක්ෂණ තිස්දෙකම එකට ගත් විට, කෙනෙකු හුදු පෙනුමක් විශ්වාස කරනවා වෙනුවට ඉවසීමෙන් නිරීක්ෂණය කරන්නේ නම්, ඕනෑම රජෙකුට හෝ සාමාන්‍ය පුද්ගලයෙකුට නිවැරදි තීරණයක් ගැනීමට ඒවා ප්‍රමාණවත් බව බෝධිසත්වයෝ වදාළහ.

බ්‍රහ්මදත්ත රජු මේ ධර්මය හදවතට ගෙන, තම පැවතෙන රාජ්‍ය කාලය පුරාම ඒ අනුව තම රාජසභාව පාලනය කළේය. එම බ්‍රහ්මදත්ත රජු ආනන්ද හිමියන්ගේ පෙර ජන්මයක් ලෙසත්, එම කාරණය විසඳූ ප්‍රඥාවන්ත ඇමතිවරයා තමන් වහන්සේම ලෙසත් හඳුන්වා දෙමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මදේශනාව අවසන් කළහ. එම උපදෙසම, දැන් මෙම පුනරුච්චාරණය තුළින්, තම ඉදිරියේ වාඩි වී සිටි කෝසල රජුගේ සැකය ද තවත් වරක් විසඳා ඇති බව උන්වහන්සේ වදාළහ. පාලි ත්‍රිපිටකයේ ජාතක අංක 473 මෙම කථාව මෙම ආකාරයෙන් වාර්තා කරයි.

බෝධිසත්වයන්ගේ ධර්මදේශනාවේ කිසිවක් රජෙකුට කිසිවෙකුට මුහුණ දීමට හෝ පාපොච්චාරණයක් ඉල්ලා සිටීමට නොකියයි. උන්වහන්සේ නම් කළ සෑම ලක්ෂණයක්ම, ප්‍රශංසාව, අවාසනාව, රහස්, සහ අපහසුතාව එකින් එක ඉස්මතු වන විට පුද්ගලයෙකු හැසිරෙන අයුරු ඉවසිලිවන්තව නිරීක්ෂණය කරන ඕනෑම අයෙකුට පෙනෙන්නට ලැබෙන සරල දෙයකි. තීරණයට ලක්වන පුද්ගලයාගෙන් කිසිදු රංගනාත්මක දෙයක් ඉල්ලා නොසිටින නිසාම මේ ක්‍රමය නිවැරදිව ක්‍රියාත්මක වේ; ගණනය කළ පෙනුමක් වෙනුවට සැබෑ හැඟීම කියවනු ලබන විට, ස්වාභාවිකව මතුවන හැසිරීම මත එය පදනම් වේ.

මේ කථාවේ රාමුව, එහි පෙර ජන්ම මූලික කථාව හිතාමතාම ප්‍රතිධ්වනිත කරයි: ඊර්ෂ්‍යාකාර ප්‍රතිවාදීන් විසින් අපවාද කරන ලද විශ්වාසවන්ත සේවකයෙක්, හුදු විශ්වාසශීලී රජෙකු නොව සැබවින්ම නොනිශ්චිත රජෙකු, සහ දෙවාරයේම පිළිතුර ලෙස දුන් එම දහසය-හා-දහසය ධර්මය. ඒ පුනරාවර්තනයම ධර්මයේ කොටසකි. මිතුරා සතුරාගෙන් වෙන්කර හඳුනාගැනීමේ දුෂ්කරතාව, එක් දුර්වල හෝ මෝඩ පාලකයෙකුට පමණක් ආවේණික දෝෂයක් නොව, බලයෙහි ම නැවත නැවතත් ඇතිවන අනතුරක් බව එය යෝජනා කරයි. එම අනතුරට, ඒ අවශ්‍යතාව ඇති කරගත් රාජ සභා දෙක අතර ශතවර්ෂ කීයක් ගතව තිබුණද, එකම ඉවසිලිවන්ත ක්‍රමයම අවශ්‍ය විය.