තිලමුට්ඨි ජාතකය

මෙම ජාතක කථාව පාලි ත්‍රිපිටකයේ 252 වන ජාතකය වන අතර, අට්ඨකථාවේ ජාතක දෙවන වෙළුමේ (282) පිටුවේ සටහන් වී ඇත. වැඩිහිටියන්ගේ උපදෙස් ලැබීමෙන් පසු අමනාප වූ භික්ෂුවක් සම්බන්ධයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙය දේශනා කළ සේක. ඒ භික්ෂුව, දොස් නැගීම තමාගේම හිතට වෙනුවෙන් විය හැකි බව නොසලකා, දැඩි ලෙස ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ ය. කාලය ගෙවී ගිය විට එවැනි දොස් නැගීම කෙසේ වෙනස්ව පෙනිය හැකිද යන්න පෙන්වීමට, බුදුරජාණන් වහන්සේ තක්සලා නගරයේ පැරණි කථාවක් සිහිපත් කළ සේක.

එම අතීත ජීවිතයේ බෝසතුන් වහන්සේ තක්සලා නගරයේ මහා විද්‍යාලයේ ප්‍රසිද්ධ ආචාර්‍යවරයා විය. ඔහු දේශය පුරා සිට පැමිණි කුමාරවරුන්ට හා වංශවතුන්ට ඉගැන්වීය. බරණැස් රජතුමා තම පුත් යුවරජු සරල පාවහන් පැළඳ, පයින් ඒ විද්‍යාලයට ඉගෙනීමට යැව්වේ, රාජමාලිගාවේ පහසුවට වඩා ඉවසීම හා නිහතමානීකම ඔහු ඉගෙන ගනු ඇතැයි යන බලාපොරොත්තුවෙනි.

එක් උදෑසනක ගංගාවට යන අතරමගදී කුමාරයා මාර්ගය අසල තල වේලමින් සිටි මහලු ස්ත්‍රියක් දුටුවේය. සරල ලෝභයට යටවී ඔහු තල මිටක් ගෙන කෑවේය. ඊළඟ දිනයේද ඒ ආකාරයෙන්ම ය, තුන්වන දිනයේද එසේමය. අවසානයේ මහලු ස්ත්‍රිය කඳුළු සලමින් ආචාර්‍ය ශාලාවට ගොස්, මහා ගුරුතුමාගේ ම ශිෂ්‍යයා අසරණ දුප්පතියෙකුගේ ආහාර කොල්ල කමින් සිටින බව පැමිණිලි කළාය.

කුමාරයා වරද පිළිගත් විට බෝසතුන් වහන්සේ ශිෂ්‍යයන් දෙදෙනෙකුට ඔහුගේ දෙඅත් අල්ලා ගන්නා ලෙස නියෝග කර, පළු වූ උණ දණ්ඩකින් ඔහුගේ පිටට තුන් වරක් පහර දුන් සේක. අද තල මිටක් සොරකම් කරන ශිෂ්‍යයා, රජ වී බලය ලැබුණු විට, සම්පූර්ණ පළාත් කොල්ල කමින් නිර්දෝෂී මිනිසුන්ගේ භාණ්ඩාගාර හිස් කරනු ඇතැයි ඔහු පැහැදිලිව ප්‍රකාශ කළේය.

දඬුවමේ වේදනාවට වඩා, එය කුමාරයාගේ මතකයේ බොහෝ කාලයක් දැවෙමින් පැවතුණි. ඔහු තම පියාගේ සිංහාසනයෙහි වාඩි වූ විට, තමා තැලූ ඒ ආචාර්‍යවරයා කැඳවා, එම අවමානයේ වන්දිය ලෙස ඔහුගේ හිස ගසා දැමීමට දිවුරුම් දුන්නේය.

වසර ගණනාවකට පසු, දැන් රජු වී සිටි කුමාරයා ගෞරවයෙන් පිරුණු දූතයන් යවා, වයසට ගිය බෝසතුන් වහන්සේ රාජධානියට ආරාධනා කළේය. ආචාර්‍යවරයා එවැනි හදිසි ත්‍යාගශීලීත්වයක් පිටුපස ඇති දෙය හරියටම තේරුම් ගත් අතර, රජුගේ තරුණ උණුසුම සන්සුන් වී වඩාත් පරිණත බවට පත්වන තුරු බලා සිටි අතර අවසානයේ තමා ගමන් කළේය.

රාජසභාව ඉදිරියේ, ආචාර්‍යවරයා හමුවේ රජතුමා තම කඩුව ඇද ගත්තේය. වයස්ගත මහලු මහත්මා, තල මිටක් නිසා බරණැස් රාජ උරුමක්කාරයාට ගැසූ දිනය මතකද කියා ඔහු ඇසුවේය. ඒ පහර වලට ඇති ණය දැන් ලෙයින් ගෙවිය යුතු බව ඔහු ප්‍රකාශ කළේය.

බෝසතුන් වහන්සේ නොසැලී පිළිතුරු දෙමින්, ඒ පහර ද්වේෂයෙන් නොව, රජුට දිනක පාලනය කිරීමට සිදුවන රාජ්‍යය කෙරෙහි ඇති කරුණාවෙන් ආ බව පැවසූ සේක. සොරකමෙන් ලැබෙන ලජ්ජාව හා වේදනාව කිසි දිනක ඉගෙන නොගත් දරුවෙක් දුප්පතුන් මර්දනය කර, තමාගේම රාජ්‍යය හිස් කරන පාලකයෙකු බවට පත් වන බව ඔහු පැහැදිලි කළේය. රජු තවමත් අමනාප වූ ඒ දඬුවමම ඔහුගේ හිසෙහි ධාර්මික ඔටුන්න තැබූ දෙය විය.

වසර ගණනාවක් ප්‍රතික්ෂේප කළ විවරණයක් මගින් හදවතට පහරක් වැදුණු රජු, කඩුව බිමට වැටෙන්නට ඉඩ හැරියේය. ඔහු සැබෑ පසුතැවිල්ලෙන් ආචාර්‍යවරයාගේ පා මුල වැටී සමාව ඉල්ලා සිටියේය. ආචාර්‍යවරයාගේ ජීවිතය අවසන් කිරීමට ඔහු ඇද ගත් කඩුව මුලින්ම දුටු එම සභාව ඉදිරියේමය.

බුදුරජාණන් වහන්සේ කථාව අවසන් කළේ, දොස් නැගීමට ඇති අමනාපය මෙම කථාව දේශනා කිරීමට හේතු වූ ඒ භික්ෂුව වෙත ආපසු හැරීමෙනි. කෝපයෙන් ඉවසා සිටින දොස් නැගීම, ප්‍රමාණවත් දුරකින් හා ප්‍රමාණවත් අවංකභාවයෙන් බලන විට, එක් පුද්ගලයෙකු තමා වඩාත්ම බියවන දෙය වීමෙන් ගලවා ගත් දෙයට සමාන ලෙස පෙනිය හැකි බව ඔහු පෙන්වා දුන්නේය.

වේවැල් පහර තුනක් සහ අධර්මිෂ්ඨ පාලකයෙකුගේ ක්‍රෑරත්වයෙන් බේරුණු රටක් යන මේ දෙක, ඒවා අතර කාලය ගෙවී යන තෙක් විරුද්ධාභාසී ලෙස එකට පෙනේ. ඒවා සිදු වූ මොහොතේදී එකිනෙක සමඟ සසඳන විට, දඬුවම භයානක ලෙසත් සොරකම ඉතා සුළු ලෙසත් පෙනී ගියේය. කුමාරයා වෙනත් ආකාරයකින් පාලකයෙකු වීමට ඉඩ තිබූ ඒ තැනැත්තා සමඟ සසඳන විට, ඒ වේවැල් පහර තුනම, ඔහුගේ අනාගත ජනතාව ලැබූ රජු වෙනුවෙන් ගෙවිය හැකි සැහැල්ලුම මිල බව පෙනී ගියේය.