બુદ્ધનો પ્રથમ ઉપદેશ

એક સમયે, ભગવાન બુદ્ધે પોતાના જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી, સૌપ્રથમ ઉપદેશ આપવાનો નિર્ણય કર્યો. તેઓ સારનાથના હરણ ઉદ્યાનમાં ગયા, જ્યાં તેમના પાંચ જૂના સાથીઓ રહેતા હતા. આ પાંચ સાધુઓએ અગાઉ બુદ્ધ સાથે કઠોર તપસ્યા કરી હતી, પરંતુ જ્યારે બુદ્ધે તપસ્યા છોડી દીધી, ત્યારે તેઓ તેમનાથી દૂર થઈ ગયા હતા. જ્યારે તેઓએ બુદ્ધને આવતા જોયા, ત્યારે તેઓએ તેમનું સ્વાગત કરવાનું ટાળ્યું, પરંતુ બુદ્ધની શાંતિ અને તેજસ્વિતા જોઈને તેઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. બુદ્ધે તેમને સંબોધિત કર્યા અને કહ્યું કે તેમણે મધ્યમ માર્ગ શોધી કાઢ્યો છે — જે અતિશય ભોગવિલાસ અને અતિશય કઠોર તપસ્યા વચ્ચેનો સંતુલિત માર્ગ છે. આ માર્ગ દુઃખમાંથી મુક્તિ તરફ દોરી જાય છે. બુદ્ધે તેમને ચાર આર્ય સત્યો સમજાવ્યા: પ્રથમ, જીવનમાં દુઃખ છે; બીજું, દુઃખનું કારણ તૃષ્ણા છે; ત્રીજું, દુઃખનો અંત શક્ય છે; અને ચોથું, દુઃખના અંતનો માર્ગ આઠ ભાગોનો છે. આ આઠ ભાગોમાં સાચી સમજ, સાચો વિચાર, સાચી વાણી, સાચું કર્મ, સાચી જીવિકા, સાચો પ્રયત્ન, સાચું સ્મરણ અને સાચું ધ્યાન સામેલ છે. આ ઉપદેશ સાંભળીને પાંચ સાધુઓમાંથી એક સાધુને તરત જ સમજ આવી, અને બાકીના ચારે પણ ધીમે ધીમે સમજી ગયા. આ રીતે બુદ્ધે ધર્મચક્ર ફેરવ્યું — એટલે કે ધર્મનો પ્રચાર શરૂ કર્યો — અને આ ઘટનાને બૌદ્ધ પરંપરામાં ધર્મચક્ર પ્રવર્તન કહેવામાં આવે છે. આ ઉપદેશ બૌદ્ધ ધર્મનો પાયો બન્યો, અને સારનાથ આજે પણ એક મહત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થળ છે. આ વાર્તાના કેટલાક વિગતો વિવિધ પરંપરાઓમાં થોડા અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ મુખ્ય સંદેશ સર્વત્ર સમાન છે.