সাৰনাথত বুদ্ধৰ প্ৰথম ধৰ্মোপদেশ

বহু বছৰৰ কঠোৰ সাধনা আৰু ধ্যানৰ পিছত, সিদ্ধাৰ্থ গৌতমই বোধি বৃক্ষৰ তলত জ্ঞান লাভ কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ জ্ঞান লাভ কৰি মাত্ৰ নিজৰ বাবে শান্তি বিচৰা নাছিল; তেওঁৰ মনত আছিল সকলো প্ৰাণীৰ দুখ-কষ্ট দূৰ কৰাৰ ইচ্ছা। সেই কাৰণেই তেওঁ নিজৰ জ্ঞান আন লোকৰ মাজত বিতৰণ কৰিবলৈ স্থিৰ কৰিলে। তেওঁৰ প্ৰথম পদক্ষেপ আছিল সাৰনাথলৈ যোৱা, যি ঠাইখনক হৰিণা উদ্যান বুলিও জনা যায়। তাতেই তেওঁৰ পূৰ্বৰ পাঁচজন সহচৰক লগ পাইছিল, যিসকলে আগতে তেওঁৰ সৈতে কঠোৰ তপস্যা কৰিছিল কিন্তু তেওঁ মধ্যম পথ বাছি লোৱাত তেওঁক এৰি গৈছিল। সেই পাঁচজন তপস্বীয়ে তেওঁক পুনৰ দেখি আচৰিত হৈছিল, কিয়নো তেওঁৰ মুখত এতিয়া এক নতুন জ্যোতি আছিল। তেওঁলোকে তেওঁৰ কথা শুনিবলৈ সন্মত হ'ল, আৰু এইদৰেই সাৰনাথত বুদ্ধদেৱে তেওঁৰ প্ৰথম ধৰ্মোপদেশ দিলে। এই ঘটনাটোক বৌদ্ধ পৰম্পৰাত 'ধৰ্মচক্ৰ প্ৰৱৰ্তন' বুলি কোৱা হয়, অৰ্থাৎ ধৰ্মৰ চকখন ঘূৰোৱা বা চলোৱা। এই উপদেশতে বুদ্ধই তেওঁৰ শিক্ষাৰ মূল ভেটি স্থাপন কৰিছিল, যি আজিও লক্ষ লক্ষ মানুহৰ জীৱনত পথ প্ৰদৰ্শক হৈ আছে।

সেই উপদেশত বুদ্ধই সৰ্বপ্ৰথমে 'মধ্যম পথ'ৰ কথা ক'লে। তেওঁ ক'লে যে জীৱনত দুটা চৰম পথ আছে যিবোৰ এৰি চলা উচিত। এটা হৈছে ইন্দ্ৰিয় সুখত আসক্ত হোৱা, অৰ্থাৎ কেৱল ভোগ-বিলাসত ডুবি থকা, আৰু আনটো হৈছে কঠোৰ তপস্যা বা আত্ম-নিগ্ৰহ, য'ত নিজৰ শৰীৰক অত্যন্ত কষ্ট দিয়া হয়। বুদ্ধই ক'লে যে এই দুয়োটা পথেই চৰম আৰু দুখৰ কাৰণ। ইয়াৰ বিপৰীতে তেওঁ মধ্যম পথৰ কথা শিকালে, যি এই দুয়োটাৰ মাজৰ পথ। এই পথত জীৱনক সহজভাৱে গ্ৰহণ কৰি, সঠিক জ্ঞান আৰু সঠিক আচৰণৰ দ্বাৰা জীৱনৰ দুখৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰিব পাৰি। এই মধ্যম পথেই তেওঁৰ শিক্ষাৰ মূল আধাৰ হৈ পৰিল।

তাৰ পিছত বুদ্ধই চাৰিটা আভিজাত্য সত্য বা চাৰি সত্যৰ কথা ব্যাখ্যা কৰিলে, যিবোৰ তেওঁৰ শিক্ষাৰ কেন্দ্ৰীয় অংশ। প্ৰথম সত্যটো হৈছে 'দুখ' — জীৱনত দুখ আছে। জন্ম, বৃদ্ধাৱস্থা, ৰোগ, মৃত্যু, প্ৰিয়জনৰ পৰা বিচ্ছেদ, অপ্ৰিয় বস্তুৰ সৈতে মিলন — এই সকলোবোৰেই দুখ। আনকি আনন্দৰ মুহূৰ্তবোৰো শেষ হৈ যায়, যাৰ বাবেও দুখ জন্মে। দ্বিতীয় সত্যটো হৈছে দুখৰ কাৰণ — তৃষ্ণা বা আসক্তি। আমি সুখ বিচাৰো, কিন্তু সেই বিচাৰণাই আমাক অধিক দুখ দিয়ে, কিয়নো আমি যি বিচাৰো সেয়া সদায় নাপাওঁ। তৃতীয় সত্যটো হৈছে দুখৰ অন্ত — তৃষ্ণা আৰু আসক্তি দূৰ কৰিলেই দুখৰ অন্ত হয়, আৰু এই অৱস্থাক নিৰ্বাণ বোলা হয়। চতুৰ্থ সত্যটো হৈছে দুখৰ অন্ত কৰাৰ পথ, যি হৈছে অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ বা আঠটা সঠিক পথ। এই চাৰিটা সত্যক বৌদ্ধ পৰম্পৰাত 'চতুৰাৰ্য সত্য' বুলি কোৱা হয়, আৰু এইবোৰেই বুদ্ধৰ শিক্ষাৰ মূল স্তম্ভ।

বুদ্ধই সেই উপদেশত অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গৰ বিষয়েও বিশদভাৱে কৈছিল, যি হৈছে দুখৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰাৰ ব্যৱহাৰিক পথ। এই আঠটা সঠিক পথ হৈছে: সঠিক দৃষ্টিভংগী (জীৱন আৰু জগতখনক সঠিকভাৱে বুজা), সঠিক সংকল্প (সঠিক চিন্তা আৰু উদ্দেশ্য), সঠিক বাক্য (মিছা নকোৱা, কঠোৰ কথা নকোৱা), সঠিক কৰ্ম (হিংসা নকৰা, চুৰি নকৰা, ব্যভিচাৰ নকৰা), সঠিক জীৱিকা (সৎ উপায়েৰে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰা), সঠিক প্ৰয়াস (অসৎ চিন্তা দূৰ কৰি সৎ চিন্তা বৃদ্ধি কৰা), সঠিক স্মৃতি (বৰ্তমান মুহূৰ্তৰ বিষয়ে সজাগ হৈ থকা), আৰু সঠিক সমাধি (ধ্যানৰ দ্বাৰা মনক একাগ্ৰ কৰা)। এই আঠটা পথকে একেলগে মধ্যম পথ বুলিও কোৱা হয়, কিয়নো এই পথে কোনো চৰমত নগৈ জীৱনক সঠিকভাৱে পৰিচালনা কৰিবলৈ শিকায়।

বুদ্ধৰ এই প্ৰথম উপদেশ শুনি সেই পাঁচজন তপস্বীৰ মাজৰ এজন, কৌণ্ডিন্য নামেৰে জনাজাত, তেওঁৰ শিক্ষাক সম্পূৰ্ণৰূপে বুজি পাইছিল আৰু তেওঁৰ মনত জ্ঞানৰ উদয় হৈছিল। বাকী চাৰিজনেও ধীৰে ধীৰে এই শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। এইদৰে সাৰনাথৰ হৰিণা উদ্যানত বুদ্ধৰ প্ৰথম শিষ্য সম্প্ৰদায় গঠন হৈছিল, যি পিছলৈ বৌদ্ধ সংঘ নামেৰে বিখ্যাত হৈ পৰিছিল। এই ঘটনাৰ পিছত বুদ্ধই বহু বছৰ ধৰি ভাৰতৰ বিভিন্ন ঠাইত ভ্ৰমণ কৰি নিজৰ শিক্ষা প্ৰচাৰ কৰিছিল, আৰু তেওঁৰ এই শিক্ষাই এটা বিশাল ধৰ্মীয় আন্দোলনৰ ৰূপ লৈছিল। আজিও সাৰনাথৰ সেই ঠাইখন বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বীসকলৰ বাবে এক পৱিত্ৰ তীৰ্থস্থান হৈ আছে, আৰু বুদ্ধৰ সেই প্ৰথম উপদেশৰ কথা বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ মানুহে শ্ৰদ্ধাৰে স্মৰণ কৰে।