શ્રી અંબે માતાની આરતી
દિવ્ય માતા દેવી અંબેની ભક્તિ-આરતી, જેમાં તેમના તેજસ્વી સ્વરૂપ, શસ્ત્રો અને અસુરો પરના વીરોચિત વિજયોનું વર્ણન છે.
શ્લોકો
જય અંબે ગૌરી, મૈયા જય શ્યામા ગૌરી. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ તમારું નિશદિન ધ્યાન કરે છે.
શ્લોક 1
કપાળ પર સિંદૂર શોભે છે અને મૃગમદનો ટીકો લાગેલો છે. તમારી બન્ને આંખો ઉજ્જવળ છે અને ચંદ્ર જેવું મુખ અતિ સુંદર છે.
શ્લોક 2
તમારું શરીર સોના જેવું કાંતિમાન છે અને લાલ વસ્ત્ર શોભે છે. ગળામાં લાલ પુષ્પોની માળા સજ્જ છે.
શ્લોક 3
તમે સિંહ પર સવાર થઈને શોભો છો, હાથમાં તલવાર અને ખપ્પર ધારણ કરો છો. દેવ, મનુષ્ય અને મુનિઓ તમારી સેવા કરે છે, અને તમે તેમના દુઃખો દૂર કરો છો.
શ્લોક 4
કાનમાં કુંડળ શોભે છે અને નાકની અણી પર મોતી છે. તમારી જ્યોતિ કરોડો ચંદ્ર અને સૂર્યની સમાન પ્રકાશિત છે.
શ્લોક 5
તમે શુંભ અને નિશુંભનો વધ કર્યો, મહિષાસુરનો સંહાર કર્યો. તમારી આંખો ધૂમ્રવર્ણી છે અને નિશદિન મદમાતી રહે છે.
શ્લોક 6
તમે ચંડ અને મુંડનો સંહાર કર્યો, રક્તબીજ રાક્ષસનો નાશ કર્યો. મધુ અને કૈટભ બન્નેને મારીને દેવોને ભયમુક્ત કર્યા.
શ્લોક 7
તમે બ્રહ્માણી, રુદ્રાણી અને કમલા રાણી છો. આગમ-નિગમ શાસ્ત્રો તમારું વર્ણન કરે છે, તમે શિવની પટરાણી છો.
શ્લોક 8
ચોસઠ યોગિનીઓ મંગલ ગીતો ગાય છે અને ભૈરવ નૃત્ય કરે છે. મૃદંગ અને ડમરુ વાગે છે.
શ્લોક 9
તમે જ જગતની માતા છો, તમે જ પિતા છો. ભક્તોના દુઃખો હરનારી અને સુખ-સંપત્તિ આપનારી છો.
શ્લોક 10
તમારી ચાર ભુજાઓ અતિ શોભાયમાન છે, વરદાન આપતી મુદ્રા ધારણ કરો છો. તમારી સેવા કરનારા નર-નારી મનવાંછિત ફળ પામે છે.
શ્લોક 11
સોનાની થાળીમાં અગર અને કપૂરની બત્તીઓ શોભે છે. શ્રી અંબેના ધ્વજમાં કરોડો રત્નોની જ્યોતિ પ્રકાશિત થાય છે.
શ્લોક 12
શ્રી અંબેજીની આરતી જે કોઈ પુરુષ ગાય છે, શિવાનંદ સ્વામી કહે છે, તે સુખ અને સંપત્તિ પામે છે.
શ્લોક 13
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
દરરોજ અથવા શુભ તિથિઓ પર
બ્રહ્મ મુહૂર્ત (સવારે 4 થી 6) અથવા સંધ્યા વેળા
ઘીનો દીવો, ધૂપ, તાજાં ફૂલો અને નૈવેદ્ય
- માનસિક શાંતિ, આધ્યાત્મિક પ્રગતિ અને સકારાત્મક ઊર્જા
પૃષ્ઠભૂમિ
આ આરતી હિન્દુ શાક્ત પરંપરાનો ભાગ છે, જે દિવ્ય માતાને તેમનાં અનેક રૂપોમાં પૂજે છે. તે સામાન્ય રીતે મંદિરો અને ઘરોમાં સાંજની ઉપાસનામાં, ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતમાં, આરતી તરીકે ગવાય છે; પ્રકાશ અર્પણ કરવાની આ વિધિ ગીત સાથે થાય છે. અંતિમ પદ આ રચનાનો શ્રેય શિવાનંદ સ્વામીને આપે છે, જેઓ ભક્તકવિ હતા, જોકે આ આરતી દેવી-સાહિત્યની વ્યાપક પરંપરાની જાણીતી છબીઓ પર આધારિત છે. આ આરતીની મુખ્ય છબીઓ, એટલે કે મધુ અને કૈટભનો વધ, મહિષાસુર, ચંડ અને મુંડ, રક્તબીજ, તથા શુંભ અને નિશુંભ, માર્કંડેય પુરાણના દેવી માહાત્મ્ય (દુર્ગા સપ્તશતી)માં વર્ણવેલા અસુર-સંહારના પ્રસંગોના ક્રમને અનુસરે છે. તેના તેર અધ્યાયોમાં અધ્યાય 1ના મધુ-કૈટભ પ્રસંગથી લઈને અધ્યાય 8થી 10માં શુંભ-નિશુંભના પરાજય સુધીના પ્રસંગો ફેલાયેલા છે.
શું તમે જાણો છો?
રચનાકાર અને સંદર્ભ
આ આરતી શિવાનંદ સ્વામી દ્વારા રચાયેલી છે, જે માતા અંબે (દુર્ગા) ની સ્તુતિ છે. ‘આરતી’ એ દીવા સાથે કરવામાં આવતી એક ભક્તિ વિધિ છે, જેમાં ભગવાન કે દેવીની મૂર્તિ સમક્ષ પ્રકાશ ફેરવવામાં આવે છે. આ આરતી ગુજરાત અને ભારતના અન્ય ભાગોમાં અત્યંત લોકપ્રિય છે.
પ્રતીકો અને શસ્ત્રો
દેવીને સિંહ પર સવાર, હાથમાં તલવાર અને ખપ્પર (કપાળ) ધારણ કરેલા વર્ણવવામાં આવ્યા છે. આ પ્રતીકો તેમના શૌર્ય અને રાક્ષસોના વિનાશનું સૂચન કરે છે. લાલ વસ્ત્ર અને ગળામાં રક્તપુષ્પોની માળા તેમના શક્તિમય સ્વરૂપને દર્શાવે છે.
રાક્ષસોનો સંહાર
આ આરતીમાં દેવીએ વધ કરેલા અનેક રાક્ષસોનો ઉલ્લેખ છે – શુંભ-નિશુંભ, મહિષાસુર, ચંડ-મુંડ, શોણિત બીજ અને મધુ-કૈટભ. આ બધી કથાઓ દેવી માહાત્મ્ય (માર્કંડેય પુરાણ) માં વિગતે વર્ણવેલી છે, જેમાં દેવી દુર્ગા દેવતાઓની રક્ષા માટે આ રાક્ષસોનો નાશ કરે છે.
સંગીત અને યોગિનીઓ
આરતીમાં ચોસઠ યોગિનીઓ અને ભૈરવના નૃત્ય-ગાનનો ઉલ્લેખ છે, જેમાં મૃદંગ અને ડમરૂ જેવા વાદ્યો વાગે છે. આ દેવીની આરાધનાના ઉત્સવી અને આનંદમય સ્વરૂપને દર્શાવે છે, જ્યાં સમગ્ર સૃષ્ટિ તેમની સ્તુતિમાં જોડાય છે.
આરતીનું ફળ
છેલ્લા શ્લોકમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જે કોઈ આ આરતી ગાય છે, તેને સુખ અને સંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. શિવાનંદ સ્વામી આશીર્વાદ આપે છે કે આ ભક્તિ ભક્તોના દુઃખ દૂર કરીને તેમના મનવાંછિત ફળ પૂર્ણ કરે છે.
