गजकुम्भजातकम्

पालिपिटकस्य जातकसंख्या ३४५ इयं कथा भगवता बुद्धेन जेतवनविहारे कथिता। यः भिक्षुः स्वसाधनायां शिथिलः मन्दश्च अभवत्, प्रशिक्षणाय आवश्यकं प्रयत्नं विना दिनानि यापयति स्म, तत्र सन्तुष्टः आसीत्। तं संशोधयितुं भगवान् बुद्धः पुरातनीं कथां स्मरति स्म—एकः मन्त्री कच्छपं प्रति एकमेव प्रश्नं पृष्ट्वा राज्ञः आलस्यं संशोधितवान्, यत् ततोऽपि महत्तरम् आलस्यम् आसीत्।

पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राज्ञः अमात्यरूपेण सेवां करोति स्म। तस्य राज्ञः वर्धमानम् आलस्यं स्वकर्तव्यानाम् उपेक्षायां प्रकटितुम् आरब्धम् आसीत्। राजानं साक्षात् तिरस्कर्तुं न, यतः तत् शासकस्य अभिमानं विरलं मृदु करोति; अमात्यः निकटे एतादृशं दृष्टान्तम् अन्वेषयति स्म यः राज्ञः दोषं कदापि स्पष्टतया अनुक्त्वा शिक्षां वहेत्।

अमात्यः राजोद्याने यत् आवश्यकम् आसीत् तत् प्राप्नोत्। तत्र वृद्धः कच्छपः स्वकीयेन मन्देन वेगेन परिचलति स्म, यत्र छाया मृदु च मृत्तिका तस्मै अधिकं रोचते स्म तत्र अवतिष्ठते स्म। तस्य मन्दता वर्षाणि यावत् तं निरीक्षमाणेभ्यः कस्मैचित् अपि एतावती पूर्णा साधारणा च आसीत्, यत् उद्याने कोऽपि कच्छपस्य स्वाभाविकात् परं किमपि द्रष्टुं न अचिन्तयत्।

यत्र राजा तस्य सभा च अवलोकितुं शक्नुवन्ति तत्र कच्छपं समीपम् आगत्य अमात्यः निरर्थकजिज्ञासारूपेण आवृतं प्रश्नं पृष्टवान्। यदि सहसा कश्चन ज्वालाप्रवाहः अस्य वनस्य मध्येन गच्छेत्, पश्चात् दग्धं मार्गं त्यजेत्, तर्हि एतावती मन्दगतिः प्राणी समये सुरक्षां प्रति कथं मार्गं प्राप्स्यति? अमात्यस्य अभिप्रेतविधिना प्रश्नः वायौ आलम्बते स्म; कच्छपं प्रति पृष्टः, किन्तु यावन्तः श्रोतुं समीपे आसन् तावतां सर्वेषां कृते अभिप्रेतः आसीत्।

कच्छपः परीक्ष्यते इति अजानन् इव उत्तरं दत्तवान्। सः वृक्षमूलेषु यत्र कुत्रचित् उपलभ्येत तादृशं रन्ध्रं वा विदरं वा प्रति गमिष्यति, समये किमपि न प्राप्येत चेत् प्रयत्नं कुर्वन् एव विनङ्क्ष्यति इति सरलतया प्रकटितवान्। उत्तरे न अहंकारः न निराशा च आसीत्; आपत्काले यदा सः प्रकृत्या किं प्रयतितुं शक्नोति, तस्य स्वकीयं सत्यं मूल्याङ्कनम् एव आसीत्।

अमात्यः राजानं प्रति अभिमुखः भूत्वा कच्छपस्य उत्तरात् एकं पाठं गृहीतवान्, यः वस्तुतः कदापि कस्यचित् प्राणिनः गतिः कियती द्रुता भवितुम् अर्हति इत्यस्मिन् नासीत्। सः श्लोकद्वारा स्पष्टीकृतवान् यत् ये विश्रमणीये काले धावन्ति, ये च वेगस्य अपेक्षायां क्षणे विलम्बन्ते, ते उभयेऽपि स्वकल्याणस्य सूक्ष्मं जालं तुल्यरूपेण नाशयन्ति। केवलं ये स्वप्रयत्नं क्षणस्य यथार्थाय आवश्यकतायै संयोजयन्ति, ते एव स्वोद्देश्यं पूर्णतां प्रति नयन्ति।

यतः सर्वः विनिमयः अमात्यस्य कच्छपस्य च मध्ये अभवत्, राजा यस्याः आलस्यस्य प्रति प्रश्नः निर्मितः तस्मिन् एव प्रत्यक्षं दोषारोपितः इति अनुभवं विना शिक्षां पूर्णतः ग्रहीतुं शक्नोति स्म। सः कच्छपस्य सरलायां अचलायां च सत्यवादितायां स्वीयानां उपेक्षितानां कर्तव्यानां प्रतिबिम्बं दृष्टवान्। तद्दिनात् सः नवीनेन उत्तमकालज्ञानपूर्णेन उद्योगेन शासनं कृतवान्, यत्र वेगः आवश्यकः आसीत् तत्र विलम्बं संशोधयन्, शासकेन यदा प्रदर्शनीयं तदा धैर्यं कदापि न त्यजन्।

यदि अमात्यः राज्ञे सरलतया अवदत् यत् तस्य आचारः प्रमत्तः जातः, तर्हि राजा तस्मिन् आरोपे क्रुद्धः स्यात् तथा च यत् संशोधनं तस्य सर्वाधिकम् आवश्यकम् आसीत् तस्य प्रतिरोधं कुर्यात्, यतः अभिमानः स्वविरुद्धं प्रत्यक्षम् आरोपं प्रायः सम्यक् न शृणोति। कच्छपं राजसभायाः पूर्णदृष्ट्या समक्षं स्वकीयस्य सत्यप्रश्नस्य उत्तरं दातुम् अनुमत्य, अमात्यः राज्ञे अन्यस्य मनुष्यस्य निर्णयेन न, प्रत्युत स्वचिन्तनेन एव शिक्षायां प्राप्तुम् अवसरं दत्तवान्। एवं मौनेन प्राप्ता शिक्षा केवलं दत्ता शिक्षायाः अपेक्षया गभीरतरं मूलं गृह्णाति।

कथायाः अन्ते भगवान् बुद्धः जेतवनस्य आलसिनं भिक्षुं राजोद्याने स्थितेन कच्छपेन सह अभिजानाति स्म। सः स्वयं स प्रज्ञावान् अमात्यः इति उक्तवान्, यस्य एकः प्रश्नः पुरा तं राजानं तस्मात् एव आलस्यात् प्रबोधितवान्, यत् अधुना तस्य स्वकीयस्य संघस्य सदस्यं क्लेशयति। सः स्पष्टीकृतवान् यत् शिक्षा कदापि न आसीत् यत् त्वरा सर्वदा गुणः इति, अपि तु स्वप्रयत्नः कदा वस्तुतः आवश्यकः इति जानीयात् इति प्रज्ञा अस्ति, अविलम्बेन तं प्रति उत्थातव्यम् इति।