दसण्णकजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकम् ४०१ इति भगवता बुद्धेन एकस्य भिक्षोः विषये कथितम्, यः सङ्घे प्रव्रजितः सन् स्वत्यक्तायाः भार्यायाः प्रति अवशिष्टेन अनुरागेण व्यथितः आसीत्। तस्य चञ्चलं हृदयं स्थिरं कर्तुं भगवान् बुद्धः पुरातनीं कथां स्मारितवान्, यत्र एकः राजा तादृशं शोकम् अनुभूतवान्, तथा यः मन्त्री प्रज्ञया तं तस्मात् सुरक्षितं निर्गमयितवान्।

वाराणस्यां मद्दवः नामा राजा अराजत्, यस्य शोकः स्वामात्यानाम् अपि ज्ञानातीतः गभीरः आसीत्। तस्य प्रधानमहिषी तं त्यक्त्वा एकेन युवकेन सह पलायिता, राजा च तथा विषादे निमग्नः अभवत् यत् तस्मै समर्पितं किमपि सुखं न रोचते स्म। तस्य मन्त्रिणः राज्ञः शोकात् किञ्चित् अपि विचलितुं शक्यं किमपि अन्वेषन्ते स्म, यदि एकस्मिन् अपराह्णे अपि।

राज्ञः मन्त्रिषु सेनकः नाम विद्वान् ब्राह्मणः आसीत्, यः अस्मिन् अतीतजन्मनि बोधिसत्त्वः, भगवान् बुद्धः स्वयम् अभवत्। सः प्रदर्शनात् परं गूढं पाठं पश्यति स्म, तादृशीं प्रज्ञां धारयति स्म। यदा एकः परिभ्रमणशीलः नटः सभायां खड्गं गिलितुं प्रस्तुतः, तदा सेनकः तस्मिन् प्रदर्शने राज्ञः मनसः शोकात् उद्धाराय अवसरं प्राप्तवान्। न केवलं क्रीडा महत्त्वपूर्णा आसीत्, अपि तु सा क्रीडा किं शिक्षयितुं शक्यते तदेव महत्त्वम् आसीत्।

नटः दीर्घं द्विधारं खड्गं दर्शयित्वा, समागतानां श्रेष्ठानां पुरतः शिरः पश्चाद् नमयित्वा, खड्गं धीरं धीरं स्वकण्ठे अवतारितवान्, यावत् केवलं मुष्टिः दन्तयोः मध्ये अवशिष्टा। सभा विस्मयेन अचलत्, क्षणमात्रं राज्ञः मद्दवस्य शोकः एतादृशस्य कौशलस्य विस्मयेन अपसृतः, यत् सः न कदाचित् कल्पितवान् यत् मनुष्यः कश्चित् एतत् जीवन् सहते, क्रीडार्थं वा प्रदर्शयति वा।

राज्ञः अवधानं अन्ततः शोकात् अन्यस्मिन् विषये आकृष्टम् इति दृष्ट्वा सेनकः तत् क्षणं शिक्षणे परिवर्तितवान्। सः स्वसहचरयोः आयुरस्य पुक्कुसस्य च समीपे पृष्टवान् यत् किं जगति जनसमूहस्य पुरतः खड्गगिलनात् अपि कठिनतरं किमपि अस्ति वा। प्रत्येकः मन्त्री क्रमेण उत्तरं दत्तवान्, यत् पूर्वोत्तरात् अधिकं कठिनं कार्यं प्रति सम्बद्धम् आसीत्।

आयुरः प्रथमं अवदत् यत् परस्मै दानं दातुं वचनं ददानं, तत् च हृदयात् अभिप्रेतं कुर्वन्, खड्गगिलनात् अपि हृदयाय अधिकं अपेक्षते। पुक्कुसः अग्रे गत्वा अवदत् यत् प्रतिज्ञातं दानं वास्तवे अर्पयितुं, यत् किमपि दातुं प्रतिज्ञातं तत् परित्यक्तुं, प्रतिज्ञायाः अपेक्षया अपि कठिनतरम् अस्ति। सेनकः त्रयेषु कठिनतमम् उत्तरं दत्तवान्: दानं दत्त्वा तत् परित्यज्य तदनन्तरं कस्मिंश्चित् पश्चात्तापं वा गुप्तां कामनाम् अपि अनुभवितुं यत् तत् स्वयं न दत्तवान्, एतत् तस्मिन् दिने वर्णितेषु सर्वेषु कार्येषु कठिनतमम् आसीत्।

त्रयाणां उत्तराणां कठिनतानुक्रमं श्रुत्वा राजा मद्दवः तत्क्षणमेव अवगतवान् यत् सेनकः किं शिक्षयितुम् इच्छति स्म। तस्य स्वशोकः केवलं तस्य हृदयदानस्य पश्चात्तापः आसीत्, यत् सः पूर्वं दत्तवान् आसीत् तथा च यत् पुनः ग्रहीतुं न शक्यम्। यत् दमनं प्राणिनं पश्चात्तापं विना दातुं साहाय्यं करोति, तदेव दमनं राजा अधुना स्वशोकं विद्वेषं विना त्यक्तुं अपेक्षते।

प्रहेल्याः शिक्षां स्वशोके प्रयुज्य राजा मद्दवः दिवङ्गतायाः महिष्याः प्रति अनुरागः तथा शनैः शिथिलं अभवत्, यथा केवलं विचलनं कदापि न साधितवत्। सः आत्मसंयमं पुनः प्राप्तवान्, न तु उत्सवेन तस्य मनोरञ्जनात्, अपि तु सेनकस्य उपदेशेन स्वकीयस्य दुःखस्य मूलं स्पष्टं दृष्टवान्। तत् मूलम् एतस्मिन् हृदयदाने एव आसीत्, यत् सः पश्चात्तापं विना मोक्तुं कदापि न शिक्षितवान्।

कथायाः समाप्तौ भगवान् बुद्धः शोकार्तं राजानं तं भिक्षुं परिचितवान् यः अद्यापि स्वपूर्वपत्न्याः प्रति अनुरागं धारयति स्म। तेषु स्वशिष्येषु आयुरं मौद्गल्यायनं, पुक्कुसं च शारिपुत्रम् इति उक्तवान्, स्वयं सेनकः अभवत् इति घोषितवान्, यस्य प्रहेल्या राज्ञः शोकं अवगमे परिणतवती आसीत्। एतत् श्रुत्वा व्यथितः भिक्षुः स्वकीयं अनुक्तं पश्चात्तापं त्यक्तवान्, यथा मद्दवः राजा तस्य शतवर्षे पूर्वं स्वं त्यक्तवान् आसीत्।