सम्बुला जातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकसंख्या ५१९ इयं कथा वाराणस्याः राजधान्याः अस्ति, यत्र राजा ब्रह्मदत्तस्य प्रियः पुत्रः राजकुमारः सोत्थिसेनः राजकुमारी सम्बुलया सह विवाहितः आसीत्, या सौन्दर्येण अविचलेन च सद्गुणेन सम्पूर्णे अन्तःपुरे प्रख्याता आसीत्। राजा, सोत्थिसेनस्य पिता, तस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः (भावी बुद्धः) आसीत्। कुष्ठव्याधिः राजकुमारस्य अङ्गेषु प्रादुरभवत्, तस्य त्वचां तादृशेषु व्रणेषु परिणमयन् यान् कोऽपि वैद्यः न शमयितुं शक्नोति स्म। स्वस्य एव अवस्थायाः प्रति लज्जा जुगुप्सा च तं संकल्पं प्रति प्रेरितवत्यौ यत् सः एकाकी वने मर्तुं गच्छेत्, न तु तस्मिन् राजप्रासादे तिष्ठेत् यस्य शासनं सः पित्रा सह पूर्वम् अकरोत्।

अन्तःपुरस्त्रियः जुगुप्सया राजकुमारात् अपसर्पन्ति स्म, राजा च स्वपुत्रस्य निर्णयं प्रति रुरोद। सम्बुला स्वकीयानि कौशेयानि सौवर्णानि च परित्यज्य सामान्यं वल्कलं धृतवती, घोषितवती च यत् पत्या विना पत्नी शुष्कनदीवत् रिक्ता भवति। सा सोत्थिसेनम् अनुगम्य वने गता, एकस्य पर्वतीयप्रस्रवणस्य समीपे पर्णकुटीं निर्मितवती, प्रतिदिनं तं सेवितवती, तस्य व्रणानि प्रक्षालितवती, यथासम्भवं औषधानि प्रायुङ्क्त, तथा च न सुखं न सुरक्षां दद्यात् तादृशे प्रदेशे आहारम् अन्वेषितवती।

एकस्यां सायं, औषधीनि सङ्गृह्य एकस्मिन् निर्जने वनसरसि स्नान्ती सम्बुला एकेन कामुकेन राक्षसेन गृहीता, यः तां प्रत्याख्याने भक्षयिष्यामि इति भीषयति स्म। सत्यबलं संरक्षकदेवतानां च रक्षणं आह्वयन्ती सा वनात् अपि दूरतः साहाय्यम् आहूतवती। देवराजः शक्रः स्ववज्रेण सह अवतीर्य राक्षसं प्रहृतवान्, तं च इति चेतावन्या बद्धवान् यत् सः पुनः कमपि सद्गुणिनं मर्त्यं न भीषयेत्।

मुक्ता अपि विलम्बिता सम्बुला रात्रौ त्वरया कुटीरं प्रत्यागता। तया सोत्थिसेनः दृष्टः, यः स्वव्याधिना कुपितः स्वकीये विषादे एकाकी च आसीत्, सः तां सान्त्वनाय न, अपि तु तीक्ष्णेन संशयेन अभ्यर्थितवान्। सः पृष्टवान् यत् कया गुप्तसङ्गत्या सा एतावत् विलम्बिता, यदा सः क्षुधार्तः एकाकी च शयितः आसीत्।

येन आरोपेण सा न किञ्चिद् अर्हति स्म, तेन आहता सम्बुला नक्षत्राणि प्रति नेत्रे उन्नीय सत्यस्य गम्भीरां प्रतिज्ञां कृतवती। यदि सा सोत्थिसेनेन यदा हस्तः गृहीतः तस्मात् दिनात् अन्यस्मिन् पुरुषे कदापि अशुद्धं चिन्तनं कृतवती स्यात्, तर्हि विद्युत् तस्याः शरीरं तत्रैव दहतु। किन्तु यदि तस्याः भक्तिः तस्य कमलस्य इव शुद्धा स्थिता स्यात् यत् स्वाधःस्थितेन पङ्केन अस्पृष्टं तिष्ठति, तर्हि स एव सत्यं पतेः ग्रसमानं रोगं नाशयतु।

तया राजकुमारस्य शरीरे स्वच्छस्य प्रस्रवणजलस्य पात्रं सिक्तम्। यदा तत् त्वचां स्पृष्टवत्, तदा एव गलितानि शल्कानि पतितानि, व्रणाः च पिहिताः अभवन्। तस्य मांसं पूर्णं दीप्तं च पुनः स्थापितम्, सर्वथा यथा व्याधेः प्रथमं आक्रमणात् पूर्वम् आसीत्।

स्वकीयेन संशयेन लज्जितः, तथा यां भक्तिं सः प्रायः दूरीकृतवान् तस्याः प्रति कृतज्ञतया, सोत्थिसेनः सम्बुलया सह वाराणसीं प्रत्यागतः। राजा ब्रह्मदत्तः, पुत्रं पुनः स्थापितं दृष्ट्वा, स्वयं सिंहासनं त्यक्त्वा शेषजीवनं वनतपस्विनः रूपेण यापयितुं प्रस्थितः। सोत्थिसेनः तस्य स्थाने शासितवान्, सम्बुला च तस्य पार्श्वे रानी इति मुकुटिता।

कालान्तरे परन्तु सम्बुलायाः सत्यनिष्ठया यः सुरक्षा तस्मै पुनः स्थापिता आसीत्, सैव सोत्थिसेनं तस्मै दत्ते उपहारे प्रमादी कृतवती। सः निष्क्रियसुखं प्रति प्रवृत्तः अभवत्, तां पत्नीं उपेक्षमाणः यस्याः भक्तिः एकदा तस्य शरीरं सिंहासनं च उभयं रक्षितवती। अन्ततः तस्य स्वकीयः पिता, निवृत्तः राजा, स्वकुटीरात् हस्तक्षेपं कृत्वा स्वपुत्रं स्पष्टं स्मारितवान् यत् सम्बुलायाः निष्ठा तस्याः कृते वस्तुतः किं व्ययितवती, तथा यत् तस्याः प्रतिदानरूपेण अद्यापि किं योग्यम् अस्ति।

कथायाः अन्ते बुद्धः सम्बुलां मल्लिकया सह, सोत्थिसेनं राज्ञा प्रसेनजिता सह, तपस्विनं पितरं च स्वयं सह अभिज्ञापितवान्। या भक्तिः एकदा कुष्ठरोगिणं राजकुमारं वनं यावत् अनुगता, केवलेन सत्येन च तं स्वस्थं कृतवती, सैव भक्तिः मल्लिका अद्यापि स्वपत्यौ धारयति स्म। अस्मिन् जन्मनि यथा तस्मिन् जन्मनि, प्रसेनजित् यत् वस्तुतः प्राप्तं तत् सदा शीघ्रं न स्मरति स्म।