चन्दकिन्नरजातकम्

भगवान् बुद्धः कपिलपुरसमीपे वटवने निवसन् खुद्दकनिकायस्य प्रकीर्णकनिपाते एषां कथां सङ्ख्या ४८५ इति अकथयत्, राहुलस्य मातुः विषये, यः तस्य पूर्वपत्नी आसीत् तथा यः त्यागानन्तरम् अपि निष्ठया राजप्रासादे स्थिता। बुद्धः स्वयं तस्याः भक्तेः प्रशंसाम् अकरोत्: तस्याः परिचारिकाः तस्य अनुकरणेन सरलानि पीतवर्णानि वस्त्राणि धारयन्ति स्म, तथा सा नृपैः प्रेषितान् मालाः अन्यानि च उपहाराणि परित्यक्तवती। बुद्धः सभायै अवदत् यत् तस्याः निष्ठा केवलं अस्मिन् जन्मनि नूतना नासीत्; पूर्वजन्मनि पशुरूपेण जाता अपि सा तथैव अविच्छिन्नां भक्तिं प्रदर्शितवती, इति च एषा कथा उक्तवान्।

पुरा यदा वाराणस्यां राजा राज्यमकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः हिमालये गभीरे स्थिते चन्दपर्वते निवसतां किन्नराणां कुले अजायत—ये अर्धमानुषाः अर्धविहगरूपाः देवतुल्याः प्राणिनः। तस्य नाम चन्दः आसीत्, तस्य भक्ता भार्या च चन्दा आसीत्। किन्नराः अमृतेन पुष्पैश्च जीवन्ति स्म, वन्यपुष्पाणां मालाः धारयन्ति स्म, चन्दनकाष्ठनिर्मितानां वीणानां सङ्गीते गायन्ति स्म; तेषां विवाहाः त्रिषु लोकेषु अविच्छिन्नया एकचित्तया निष्ठया विख्याताः आसन्।

यदा वर्षा शरदृतुं प्रति परिवर्तते स्म तथा पर्वतीयाः धाराः स्वच्छाः प्रवहन्ति स्म, तदा चन्दः चन्दा च स्वोच्चगुहाभ्यः अवरुह्य चम्पकपुष्पैः उज्ज्वलं एकं स्रोतः प्राप्तवन्तौ। तत्र चन्दः स्वपत्नीं वन्यकुसुममालया अलङ्कृतवान्, वीणां गृहीत्वा मधुरं गीतम् आरब्धवान्, यदा चन्दा जलतीरे श्वेतवालुकायां नृत्यम् अकरोत्।

तस्मिन् काले वाराणस्याः राजा स्वराज्यस्य शासनं मन्त्रिषु न्यस्य एकाकी मृगयार्थं हिमालयस्य गहनवनं प्रविष्टवान्। सङ्गीतस्य अलौकिकेन माधुर्येण आकृष्टः सः गुल्मेषु गुप्तः सन् अगच्छत्, लताः अपसार्य च, यदा चन्दायाः तेजस्विनः सौन्दर्यं दृष्टवान्, तदा कामेन अभिभूतः सः निश्चितवान् यत् तस्याः पतिं हत्वा तां स्वराज्ञीं कृत्वा प्रासादं नेष्यति।

एकस्य वृक्षस्य पृष्ठे गुप्तः राजा घातकेन विषेण लिप्तं लौहशरं धनुषि योजितवान्, ज्या आकृष्य चन्दस्य वक्षसि विद्धवान्। आर्तनादं कुर्वन् बोधिसत्त्वः नदीतीरे रक्तं वमन् पतितः। चेतनालोपात् पूर्वं सः अनेकैः श्लोकैः विललाप, न स्वमरणार्थम्, अपि तु वने एकाकिनी असुरक्षिता च स्थितायाः चन्दायाः भयस्य कारणात्।

तस्य आर्तनादं श्रुत्वा चन्दा पतिं प्रति धावितवती। राजा गुप्तस्थानात् बहिः आगत्य स्वं वाराणस्याः सम्राट् इति घोषयित्वा, यदि सा तेन सह आगच्छेत् तर्हि प्रासादं राजकीयं पदं च प्रतिश्रुतवान्। चन्दा समीपस्थम् एकं पर्वतशिखरम् आरुह्य श्लोकश्रेण्या तं धिक्कृतवती, तस्य मातरि तथा राज्ञ्यां अनिष्टं प्रार्थयन्ती, घोषयन्ती च यत् सा तस्य भवितुं अपेक्षया स्वप्राणान् त्यजेत्। लज्जितः राजा वनं प्रत्यावृत्य वाराणसीं गतः।

चन्दा स्वपतिं प्रति प्रत्यावृत्य तं आलिङ्गितवती, तस्य वक्षः अद्यापि उष्णम् इति अपश्यत्। श्लोकानन्तरं श्लोकेन विलपन्ती सा देवान् आह्वयत्: किं न कश्चित् देवः लोकं शासति, यत् तस्याः निष्ठावान् पतिः एवं मरणासन्नः पतितः अस्ति? तस्याः शोकः उलाहना च इतौ प्रबलौ आस्ताम् यत् तौ स्वर्गमपि कम्पितवन्तौ।

तस्याः विलापस्य शक्त्या त्रायस्त्रिंशस्वर्गे शक्रस्य स्वासनं तप्तं जातम्। अधः दृष्ट्वा तस्याः शोकं ज्ञात्वा शक्रः ब्राह्मणरूपं धृत्वा नदीतीरम् अवतीर्णः। कलशात् जलं गृहीत्वा सः बोधिसत्त्वस्य व्रणे सिक्तवान्, तत्क्षणम् एव विषं निष्कासितम्, व्रणः पूरितः, चन्दः पूर्णतया जीवितः उत्थितवान्।

कथायां समाप्तायां बुद्धः भिक्षुसङ्घस्य समक्षं पात्राणां परिचयम् अददात्: तस्मिन् जन्मनि कामी वाराणसीनृपः देवदत्तः आसीत्, शक्रः च अनुरुद्धः आसीत्; भक्ता किन्नरपत्नी चन्दा राहुलस्य माता आसीत्, तस्य पूर्वपत्नी, या अद्यापि प्रासादे निष्ठया स्थिता; किन्नरः चन्दः, यः पत्न्याः भक्तिपूर्णविलापेन जीवनं प्राप्तवान्, स्वयं बोधिसत्त्वः आसीत्।

चन्द-किन्नर-जातकं पत्न्याः तादृशस्य पूर्णायाः भक्तेः प्रामाणिकं चित्रम् अस्ति, यस्य शोकः देवराजं अपि प्रापत्, यः करुणावशात् अवतीर्य तत् स्वस्थम् अकरोत् यत् सामान्या औषधिः कर्तुं न शक्नोति स्म। एतत् जातकस्य सुस्पष्टतमेषु दाम्पत्यनिष्ठायाः (शीलस्य) चित्रेषु अपि गण्यते, या न भयेन न च प्रलोभनेन विचलति, यतः चन्दा राज्ञः धनं पदं च यथा सहजतया अस्वीकरोति, तथैव पत्युः प्रतीतमरणे निराशामपि अस्वीकरोति। बुद्धेन एषा कथा विशेषतया राहुलस्य मातुः दृश्यमानायाः तस्याः एव भक्तेः सम्मानार्थम् अकथ्यत, इति दर्शयन् यत् जेतवनस्य कपिलपुरस्य च सङ्घाय अटलनिष्ठा एकजन्मनः गुणः न, अपितु अनेकेषु जन्मसु अविच्छिन्नं प्रवहन् सूत्रम् अस्ति।