उदयजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने एतां कथां कथितवान् एकस्य भिक्षोः विषये यः ब्रह्मचर्यजीवनात् खिन्नः इन्द्रियसुखं प्रार्थयते स्म। तस्य असन्तोषं ज्ञात्वा भगवान् भ्रातॄन् स्मारितवान् यत् पुराकालिकाः प्राज्ञाः राजानः इतोऽपि अधिकतया कामं विजितवन्तः, तादृशं वशित्वं कीदृशम् इति दर्शयितुं च कथां कथितवान्। एषा कथा पालित्रिपिटकस्य जातकग्रन्थे उदयजातकम् इति, सङ्ग्रहे अष्टपञ्चाशदधिकचतुःशततमी (४५८) इति सुरक्षिता अस्ति।

पुराकाले काशीराजः सुरुन्धानगरे पुत्रपुत्रीभ्यां विना राज्यम् अकरोत्। कालेन तस्य प्रधानमहिषी एकं पुत्रं प्रासूत, यस्य नाम उदयभद्रः इति कृतम्, यतः तस्य जन्मना बहूनां हृदयानि प्रमुदितानि। अनन्तरं राज्ञः अपरा पत्नी एकां पुत्रीं प्रासूत, यस्याः स्त्रीरूपे सैव नाम उदयभद्रा इति दत्तम्। उभौ अपि बालकौ अनेकजन्मसु हृदि शुद्धौ आस्ताम्, वयसि वर्धमानौ अपि इन्द्रियकामात् दूरौ अभवताम्। यदा राजा पुत्रं राजसिंहासनं ग्रहीतुं विवाहं च कर्तुम् अचोदयत्, तदा राजकुमारः शर्तम् अकरोत्: सः तादृशीं स्त्रियम् एव विवाहयिष्यति या तेन निर्मापितायाः सुवर्णप्रतिमायाः तुल्या स्यात्, या देशे तस्याः समानां प्रेषिता। नासीत् कापि नारी प्रतिमायाः तुल्या, यावत् राजा स्वपुत्रीम् उपहारितवान्, यस्याः सौन्दर्यं स्थितायाः सत्याः प्रतिमायाः अपि अधिकम् आसीत्।

राजकुमारः उदयभद्रः राजकुमारी उदयभद्रा च मातापित्रोः इच्छानुसारं विवाहितौ, परं पूर्वशुद्धिं रक्षितवन्तौ। एकस्मिन् कक्षे तौ निवसतः स्म, परं परस्परं कामदृष्ट्या कदापि न अपश्यताम्; विवाहात् पश्चात् अपि इन्द्रियाणि यथा विवाहात् पूर्वं तथैव पूर्णतया निगृहीतवन्तौ।

यदा वृद्धः राजा दिवंगतः, तदा उदयभद्रः सिंहासनम् अग्रहीत्, उदयभद्रा तस्य महिषीरूपेण सह राज्यम् अकरोत्; द्वावपि न्यायेन शासन्तौ ब्रह्मचर्यव्रतम् अखण्डं पालितवन्तौ। परम्परया स्मृतेषु दीर्घेषु युगेषु तौ सहैव सप्तशतवर्षाणि राज्यम् अकुरुताम्।

एकस्यां सन्ध्यायां सहोपविष्टौ राजा महिषी च वर्तमानजीवनात् परं किं स्यात् इति कथयामासतुः। तौ परस्परं सम्मतौ यत् तयोर्मध्ये यः प्रथमं मृत्युं गच्छेत्, सः यदि सम्भवेत् तर्हि आगत्य अन्यस्मै स्वस्य परजीवने किं जातम् इति कथयेत्।

अस्मिन् सङ्कल्पे अनन्तरं न दीर्घकालात्, उदयभद्रः मृतः। स्वजीवनपर्यन्तं रक्षितायाः शुद्धेः कारणेन सः तत्क्षणम् एव त्रयस्त्रिंशद्भुवने देवराजः शक्रः इति उदपद्यत, यस्य लोकस्य सः अधिपतिः। तस्य लोकस्य गणनानुसारं सप्तदिनानि यावत् सः, नवजातदेवानां रीत्या, पूर्वजन्म सर्वथा न स्मरति स्म। मानवगणनानुसारं सप्तशतवर्षाणाम् अनन्तरम् एव सः स्वमहिष्यै दत्तां प्रतिज्ञां स्मृतवान्।

स्वप्रतिज्ञां स्मरन् शक्रः निश्चितवान् यत् सुरुन्धायाम् एकाकिनी राज्यं कुर्वती उदयभद्रा एतावत्सु वर्षेषु एकान्तवासेऽपि स्वशुद्धिं रक्षितवती वा इति परीक्षेत। सः रात्रौ सुवर्णपूर्णं पात्रं गृहीत्वा तस्याः समीपम् आगतः, स्वप्रासादस्य छादनि एकाकिनीम् उपविष्टायाः निर्दोषसौन्दर्यं प्रशंसन्, तेन सुवर्णेन सह तया सह रात्रिं यापयितुं याचितवान्। महिषी तं सरासरि निषिद्धवती, उदयभद्रस्य मृत्यौ सति सा न देवं न यक्षं न मनुष्यं कमपि इच्छति इति घोषयन्ती। तस्याः प्रत्याख्यानेन शक्रः अन्तर्हितः अभवत्।

अनन्तरायां रात्रौ शक्रः रजतपात्रं गृहीत्वा पुनः आगतः, यानि सुखानि सः प्रस्तौति तानि पुनः कथयन् स्वप्रस्तावं दृढयन्। अस्मिन् समये महिषी विचारितवती यत् तस्मै किमपि उत्तरं दातुं, यद्यपि प्रत्याख्यानार्थम्, तं पुनः पुनः आगन्तुं प्रेरयेत्। सा किमपि न उक्तवती, शक्रः च उत्तरं न प्राप्य पुनः अन्तर्हितः।

तृतीयायां रात्रौ शक्रः पुनः आगतः, अस्मिन् वारे लोहपात्रं गृहीत्वा, यत् पूर्वस्मात् सुवर्णात् रजतात् वा अल्पमूल्यम् आसीत्। अधुना महिषी अवदत्, तस्य आचरणस्य विचित्रतां दर्शयन्: मनुष्याः ये स्त्रीणाम् अनुग्रहं प्राप्तुम् इच्छन्ति ते प्रत्येकवारं स्वप्रस्तावं वर्धयन्ति, परम् अयम् आगन्तुः प्रत्येकस्यां भेटायां स्वप्रस्तावं न्यूनीकृतवान्। सा पृच्छति स्म यत् पुरतः स्थितः यः स्वं साधारणमानवं न वदति, सः किम् अपि तेन एव क्षयेन वृद्धत्वेन च वशः अस्ति यथा मनुष्याः जानन्ति।

तस्याः प्रश्नेन शक्रस्य अजरस्य अमरस्य अस्तित्वस्य प्रकृतिं व्याख्यातुम् अवसरः लब्धः, अन्ते च सः यथार्थतः कः इति प्रकटितवान्। सः स्पष्टम् उक्तवान् यत् सः उदयः अस्ति, यः बहुपूर्वं परस्परं कृतां प्रतिज्ञां पूरयितुम् आगतः। स्ववचनं पालयित्वा तया सह संवदित्वा सः इदानीं तयोर्मध्ये सङ्कल्पात् मुक्तः इति अवदत्।

प्रस्थानात् पूर्वं शक्रः शोकाकुलायै महिष्यै गाथासु चत्वारि सत्यानि शिक्षितवान्, येन तस्य आगमनं तस्यै शोकात् अधिकं किमपि दद्यात्। सः तस्यै अवदत् यत् यौवनं क्षणेन गच्छति, न च पुनरागच्छति। सः अवदत् यत् सर्वा पृथिवी एकस्य राज्ञः स्यात् चेदपि, तत् राज्यं मृत्योः रक्षितुं न शक्नुयात्। सः अवदत् यत् माता पिता सर्वे ज्ञातयश्च अन्ततः वियोगं गच्छेयुः, शरीरस्य स्वक्षयात् दृढतरेण बन्धनेन अबद्धाः। सः अवदत् यत् यत् शरीरं सा अतिमूल्यं मन्यते तत् कालेन अन्यप्राणिनां भोजनं भविष्यति, सा च यावत् शक्नुयात् धर्मेण जीवेत्।

एतां शिक्षां श्रुत्वा उदयभद्रा परेऽहनि एव स्वराज्यं त्यक्तवती। सा राज्यं स्वामात्येभ्यः समर्प्य राजप्रासादं विहाय स्वनगरस्य एकस्मिन् उद्याने तापसीजीवनं स्वीकृतवती, यत्र सा स्वशेषदिनानि धर्मेण अयापयत्। यदा तस्याः मरणं जातं, तदा सा त्रयस्त्रिंशद्भुवने तस्यैव शक्रस्य गृहे परिचारिकारूपेण अजायत, यः तां परीक्षितवान् शिक्षितवान् च।

कथां समापयन् भगवान् बुद्धः भिक्षुभ्यः कथितवान् यत् तत्र पात्राणि के आसन्। राजकुमारी उदयभद्रा, सः अवदत्, तस्मिन् जन्मनि सा स्त्री आसीत् या पश्चात् राहुलस्य माता अभवत्। भगवान् बुद्धः स्वयं शक्रः आसीत्, यः देवः स्वप्रतिज्ञां पूरितवान् तस्यै अनित्यतायाः सत्यं च शिक्षितवान्।

उदयजातकं श्रोतृभ्यः न वदति यत् प्रेम निष्ठा च दीर्घराज्यकाले मृत्योः परे अपि द्वयोः जनयोः मध्ये स्थातुं शक्नुवति इति सन्देहं कुर्वन्तु। किन्तु तत् तान् पश्यितुं वदति यत् तादृशस्य निष्ठायाः अन्ते किं मूल्यं तिष्ठति, यत् क्षयेन तुलितं कस्यापि न क्षमते — न सप्तशतवर्षाणि सिंहासनारूढं राजानम्, न च सुवर्णप्रतिमायाः अपि अधिकसौन्दर्यवतीं महिषीम्। जेतवनस्थाय भिक्षवे, यः स्वव्रतेभ्यः खिन्नः आसीत्, इदम् एव स्मरणम् अत्यावश्यकम् आसीत्। इन्द्रियाणि यत् सुखं प्रस्तुवन्ति, तत् शक्रस्य सुवर्ण-रजत-लोहपात्राणाम् इव उत्तिष्ठति पतति च। यः संयमः तानि समये एव त्यजति, स एव एकः उपहारः यः वयसा सह स्वमूल्यं न नश्यति।