चूळशुकजातकम्

पालिपिटकस्य चूळसुकजातकम्, बुद्धस्य जन्मकथासु त्रिंशदधिकचतुःशततमं (४३०), जेतवने तदा उक्तम् यदा बुद्धः तस्य भिक्षवश्च वेरञ्जायां वर्षावासं (भिक्षूणां त्रिमासिकं वर्षाकालिकं प्रवासं) अयापयन्, यदा समस्ते नगरे भिक्षा दुर्लभा आसीत्। त्रीणि मासानि बुद्धः जलं स्थूलमूलचूर्णं च विना अन्यत् प्रायः न सेवितवान्, समग्रेऽपि काले कमपि परिवादस्य वा असन्तोषस्य चिह्नं न दर्शितवान्। यदा भिक्षवः पश्चात् आश्चर्यं कृतवन्तः यत् एतादृशे कठिने ऋतौ सः कियत् पूर्णतया स्वस्थः अवतिष्ठत्, तदा बुद्धः तान् अवदत् यत् सः एतं सन्तोषं पूर्वं एकदा, बहुपूर्वं, पशोः शरीरेऽपि अभ्यस्तवान् आसीत्, इति पुरातनीं कथाम् अकथयत्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति, बोधिसत्त्वः गङ्गायाः एकस्य उपनद्याः तटे एकस्य विशालस्य शाल्मलीवृक्षस्य कोटरे वर्धमानः लघुः शुकरूपेण जातः। वर्षाणि यावत् वृक्षः तं बाजपक्षिभ्यः झञ्झाभ्यश्च समानरूपेण रक्षितवान्, तस्य तरुणजीवनस्य प्रत्येकस्मिन् ऋतौ तस्य पुष्पैः बीजैश्च पोषणं कृतवान्।

कालेन विशालः वृक्षः वृद्धः अभवत्। कीटाः तस्य काष्ठं खनितवन्तः, तस्य पर्णानि धूलीभूय शुष्कानि, तस्य नग्नाः शाखाः तत्र जीवन्तेभ्यः कस्मैचित् न छायां न फलं च प्रदत्तवत्यः। एकैकशः तत्र नीडं कृत्वा स्थिताः अन्ये पक्षिणः जलपारस्य समृद्धतरेभ्यः उपवनेभ्यः गताः, यावत् लघुः शुकः एव अवशिष्टः, यः तं वृक्षं त्यक्तुम् अनिच्छुकः आसीत्, यः एकदा तं आश्रयं दत्तवान्, केवलं यतः सः अधुना प्रतिदानरूपेण किमपि दातुं न शक्नोति स्म।

प्रतिदिनं शुकः नदीं प्रति उड्डीय जलपानं स्नानं च करोति स्म, ततः पुनः स्वपुरातनकोटरं प्रत्यागच्छति स्म, यत्र सः कीटैः त्यक्तं शुष्कं काष्ठचूर्णम् अवलम्ब्य जीवति स्म, न तु अन्यैः सह सुगमशाखानां प्रति गच्छति स्म। सः एतत् कस्यचित् पुरस्कारस्य आशया न अकरोत्, अपि तु केवलं यतः वृक्षः एकदा तस्मै शुभः आसीत्, वर्तमानदरिद्रता तस्य ऋणं परिवर्तयितुं कारणं न पश्यति स्म।

अस्य निष्ठायाः गुणवत्ता देवराजस्य शक्रस्य समीपम् आगता, यः वेषं धृत्वा अधः अवतीर्य स्वयं द्रष्टुं यत् शुकस्य निष्ठा सत्या प्रज्ञा अथवा केवलं हठी आसक्तिः अस्ति वा। हंसरूपं धारयित्वा शक्रः समीपस्यां शाखायाम् उपविश्य शुकं पृष्टवान् यत् सः एतादृशे विनष्टे गृहे किमर्थं तिष्ठति, यदा नद्याः पारे अनेके हरिताः फलवन्तः वृक्षाः प्रतीक्षन्ते।

शुकः शक्राय नवभिः श्लोकैः उत्तरं दत्तवान्, व्याख्यायमानः यत् सः एकदा वृक्षस्य पुष्पैः बीजैश्च स्वतन्त्रतया आनन्दितवान् आसीत्। मित्रस्य सौभाग्यम् उपभुज्य दुर्भाग्यस्य आगमने तं त्यक्तुम्, इति सः अवदत्, अयोग्यस्य हृदयस्य लक्षणम् अस्ति। सत्यः सद्गुणः, इति सः अवदत्, अनुकूलकाले प्रशंसायां न, अपि तु कठिनतायां समीपे स्थित्वा प्रकटते; सः घोषितवान् यत् यदि स्कन्धः तस्मिन्नेव दिने भूमौ पतेत्, तथापि तस्य स्थानं तस्य पार्श्वे एव प्राप्यते।

श्रुत्वा यत् अभवत् तेन प्रभावितः शक्रः स्ववेषं त्यक्त्वा स्वस्य सत्येन दीप्त्या स्वं प्रकटितवान्। देवानां नद्याः जलम् आदाय, सः तत् वृक्षस्य शुष्कमूलेषु सिक्तवान्, वृक्षः तत्क्षणमेव पुनर्जीवितः अभवत्, तस्य त्वक् नवीनीकृता अभवत्, तस्य शाखाः नूतनैः पर्णैः सघनाः अभवन्, तस्य डालयः पुनः पुष्पैः भारिताः अभवन्।

कथायां समाप्तायां बुद्धः प्रकटितवान् यत् तस्याः पात्राणि के आसन्। तस्मिन् पूर्वजन्मनि शक्रः तस्य स्वशिष्यः अनुरुद्धः आसीत्, बुद्धः स्वयं च स लघुः शुकः आसीत् यः भाग्ये विपरीते जातेऽपि सखायं त्यक्तुम् अनिच्छति स्म।

अस्याः कथायाः शिक्षा वेरञ्जायां बुद्धेन सह कठिनकालं अनुभूतवद्भ्यः भिक्षुभ्यः यत् अददात्, तत् तेषां स्वसन्तोषस्य कृते एकः मापः आसीत् यस्मिन् प्रति ते वर्धितुं शक्नुयुः। शुकस्य निष्ठा कदापि विनिमयः नासीत्, यः वृक्षस्य मुक्तदानकाले प्रदीयेत तथा यस्य क्षणे वृक्षेण दानं स्थगितं ततः प्रत्याहृतेत। सा केवलं दर्शयति स्म यत् कृतज्ञता तदा कीदृशी भवति यदा तया लब्धव्यं किमपि शेषं न भवति। यैः भिक्षुभिः मूलचूर्णेन विना परिवादेन स्वकठिनकालः सहितः, तैः स्वस्वल्पेन प्रकारेण स एव स्थैर्यं जीवितुम् आरब्धम् आसीत् यत् बुद्धः अधुना तं शुकं प्रति अन्वेषितवान् यः मृतप्रायं वृक्षं त्यक्तुं अनिच्छति स्म।