महाशुकजातकम्

बुद्धः पालि-जातकनिकायस्य क्रमाङ्कः ४२९ इति महासुकजातकम् एकस्य भिक्षोः हितार्थम् आख्यत्, यः कोसलदेशस्य सीमाग्रामसमीपे रमणीये वनावासे निवसति स्म, जेतवने बुद्धात् ध्याननिर्देशं च प्राप्नोति स्म। वर्षावासे (वर्षाकाले भिक्षवः एकस्मिन् निवासे स्थिराः तिष्ठन्ति) अग्निना ग्रामः दग्धः, ततः भिक्षुः यत् भिक्षान्नं सङ्गृहीतुं शक्नोति स्म तत् अल्पं स्थूलं च अभवत्। यद्यपि तस्य निवासः पूर्ववत् सुखदः आसीत्, तथापि दुर्लभाहारविषयकः असन्तोषः तं प्रगतेः विरहितम् अकरोत्, ततः त्रिमासानन्तरं सः तस्य निवेदनार्थं जेतवनं गतः।

बुद्धः भिक्षुं अवदत् यत् तपस्वी लोभपथान् त्यक्त्वा यत् भोजनं लभ्यते तेन सन्तुष्टः स्यात्, तथा च ब्रह्मचर्यस्य सर्वान् कर्तव्यान् पालयेत्। सः अपि अवदत् यत् प्राचीनकाले अपि तिर्यग्योनौ जाताः प्राज्ञाः, येषां जीविका केवलं तान् आश्रयमाणस्य जीर्णवृक्षस्य चूर्णितधूल्या एव आसीत्, तेषां सन्तोषः अक्षतः आसीत्, ते मैत्र्याः धर्मेण जीवनं निरन्तरं कुर्वन्ति स्म। भिक्षुं यथार्थम् अर्थं दर्शयितुं बुद्धः शुकराजस्य प्राचीनां कथाम् आख्यत्।

हिमालयप्रदेशे, यत्र गङ्गा महता वटोद्यानस्य पार्श्वेन प्रवहति स्म, असङ्ख्याः शुकाः वृक्षेषु स्वगृहं कृतवन्तः। बोधिसत्त्वः तेषां शुकराजरूपेण तत्र निवसति स्म, स्वस्य वृक्षे सन्तुष्टः स्थितः, यदा डुम्बराणि समाप्तानि तदा यत् किमपि अङ्कुरं, पत्रं, त्वक्, छल्कं वा लभ्यते तत् खादति स्म, नदीतः च निर्विकल्पं जलं पिबति स्म।

शुकराजस्य सन्तोषः कस्यचित् दर्शनार्थं प्रदर्शनम् नासीत्। सः एतादृशेन प्रकारेण जीवति स्म यतः सः एवं जीवितुं चितवान्; फलानां हानिः तं अन्यत्र उत्तमभोजनानां अन्वेषणाय प्रेरयितुं न शक्तवती, यत् सामान्यं पक्षि तथा कुर्यात्। एषा शान्ता, अबलाहता स्थिरता एव अन्ते देवराजस्य शक्रस्य दृष्टिम् आकर्षितवती।

शुकस्य सन्तोषः वास्तविकेषु कष्टेषु स्थास्यति वा इति द्रष्टुं शक्रः दिव्यशक्त्या डुम्बरवृक्षं पूर्णतया शोषितवान्, तं निश्छिद्रं शुष्कं स्थाणुमात्रं कृत्वा, प्रत्येकस्य वातस्य आघाताय उद्घाटितम्। स्थाणोः अन्तः छिद्रेभ्यः प्रत्येकस्मिन् वातप्रवाहे सूक्ष्मं काष्ठचूर्णं निर्गन्तुम् आरब्धम्।

स्वगृहं न त्यक्तवान् शुकराजः, अपितु स्थाणुरन्ध्रात् पतितं काष्ठचूर्णं भक्षितवान्, तथा अधः गङ्गाजलं पिबन् निरन्तरं स्थितः; वायुना आहतः अपि सः अविचलितः, यदा सूर्यः पत्रहीनेन छत्रेण विना तं साक्षात् प्राप्नोति स्म, तदापि सः क्षुब्धः नासीत्।

ततः शक्रः वृद्धराजहंसरूपं धृत्वा शुकसमीपे उपविष्टवान्, गाथायां तं त्वरितं शुष्कं स्थाणुं त्यक्तुम् अवदत्, पृष्टवान् च यत् किमर्थं सः एकाकी व्यर्थम् अन्यत् स्वप्नायते, यदा अन्ये सर्वे विहगाः स्वाभाविकतया फलानि अनुसृत्य वृक्षात् वृक्षं प्रति गच्छन्ति, यथा तानि परिपक्वानि क्षीयन्ते च।

शुकराजः उत्तरं दत्तवान् यत् ये बाल्यात् समीपसुहृदः सन्ति, सद्गुणं सत्यं च स्मरन्तः, ते हिते अहिते वा जीवनस्य मैत्र्याः दावीं न त्यजन्ति। सः वर्षाणि यावत् अस्मिन् वृक्षे आश्रयं पोषणं च साक्षात् अनुभूतवान्, तथा सः स्वनिष्ठां तस्य वृक्षस्य वर्तमानदानैः एव न मापयिष्यति यदा तत् निःस्वं जातम्।

सद्गुणेन प्रदर्शितेन, न तु हठेन, उत्तरेण प्रेरितः शक्रः स्वकीयं यथार्थं रूपं प्रकटितवान्, शुकस्य अनुच्चरितां इच्छां च पूरितवान्। सः तत्क्षणमेव वृक्षं पुनः स्थापितवान्, नवीनैः पत्रैः असाधारणमिष्टैः फलैः च तं पूरितवान्, यत् शुकराजः त्यक्तुम् अस्वीकृतवान् तत् वनं पूर्ववत् पूर्णम् उदारं च अभवत्।

कथां समाप्य बुद्धः खिन्नाय भिक्षवे तस्याः कथापात्राणि परिचितवान्। शक्रः, यः शुकस्य निष्ठां परीक्षितवान् ततः च पुरस्कृतवान्, बुद्धस्य स्वीये काले अनुरुद्धः आसीत्। शुकराजः, यः स्वस्य वृक्षेण सह निष्ठां रक्षितवान्, अभावे यथा बाहुल्ये, सः पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः आसीत्।

शुकराजः यः वृक्षः अधुना किं दातुं शक्नोति इति न, अपि तु यत् पूर्वं दत्तम् तेन स्वनिष्ठां मापितवान्— इति श्रुत्वा खिन्नः भिक्षुः अवगतवान् यत् तस्य स्वकीयाः अल्पभिक्षाविषयकाः परिवादाः अपि तदेव बिन्दुं न गृह्णन्ति। महासुकजातकम् एतम् उपदेशं स्पष्टतया संरक्षति— यत् सन्तोषः यः निरन्तरबाहुल्यस्य उपरि आश्रितः, सः सन्तोषः एव न। सत्या स्थिरता, भिक्षापात्रे वा शुकस्य शुष्कवृक्षे वा, तादृशेषु कालेषु एव सिध्यति यदा ग्रहीतुं अल्पम् अवशिष्यते।