तच्छसूकरजातकम्

पालित्रिपिटकस्य द्विनवत्यधिकचतुःशततमं जातकम् इदं भगवता बुद्धेन धनुग्रहतिष्य-भिक्षुं प्रति आख्यातम्, यस्य रणनीतिक-सैन्यपरामर्शेन कोसलराजः प्रसेनजित्, यः बुद्धस्य उपासकः आसीत्, एकस्यां विकट-परिस्थित्यां उद्धृतः आसीत्। अस्य विनय-युद्धकौशलस्य प्रतिभा कियत् पूर्वं विकसिता इति दर्शयितुं भगवान् पूर्वजन्मकथां स्मृतवान्, यत्र तदेव प्रज्ञा भीतानां वन्यशूकराणां यूथं सुव्यवस्थितं योधबलम् अकरोत्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति, नगरबाह्ये ग्रामे एकः निपुणः काष्ठकारः वसति स्म। एकदा वने काष्ठं छिन्दन् सः गर्ते परित्यक्तं नवजातं वन्यशूकरशावकं दृष्टवान्। तस्मिन् क्षुद्रप्राणिनि दयां कृत्वा काष्ठकारः तं गृहं नीतवान्, तस्य नाम तच्छशूकरः इति काष्ठकारस्य शूकरः इति अकरोत्, प्रेम्णा च पालयामास।

शूकरशावकः विशालः बलिष्ठः शूकरः अभवत्, यस्य दन्ताः शुभ्राः दीप्यमानाः आसन्। स्वाभाविकया कृतज्ञतया बुद्ध्या च सम्पन्नः तच्छसूकरः स्वस्वामिनः साहाय्यं कर्तुम् अशिक्षत उपकरणम् आनयति स्म, नासिकया काष्ठं स्थिरं धारयति स्म, याचिते सति दारून् परिवर्तयति स्म। तत्र एव सः शिल्पिनः व्यवस्थायाः विधेः च प्रति धैर्यपूर्णं अवधानम् अपि आत्मसात्कृतवान्।

प्रतिवेशिनः कदाचित् मांसार्थं एतं श्रेष्ठं प्राणिनं हनिष्यन्ति इति भीत्या काष्ठकारः स्नेहेन तच्छसूकरं गहने वने नीत्वा विमुक्तवान्, अवदत् च इदानीं त्वं बलवान् समर्थश्च असि, वने स्वजातिषु शान्त्या वस्तुं शक्नोषि इति।

वनं प्रविशन् तच्छसूकरः शिलानां मध्ये भयेन निलीनं वन्यशूकराणां विशालं यूथं दृष्टवान्, पृष्टवांश्च एतावद् बहु यूथं कस्मात् भयेन कम्पते इति। तस्य नेता अवदत् यत् पर्वते एकः विशालः नरभक्षी व्याघ्रः त्रासं जनयति, यः कतिपयदिनान्तरेण आक्रमति, यं कमपि इच्छति तं भक्षयति। समीपे वसन् एकः कुटिलः मिथ्यातपस्वी शूकराणां निलयात् निर्गमने व्याघ्राय संकेतं ददाति, मांसे स्वभागं स्वपुरस्कारत्वेन गृह्णाति च।

तच्छसूकरः दृढसाहसेन हसित्वा यूथं अवदत् अधुना भयं न कुर्वन्तु, यतो हि मनुष्यमध्ये मे वर्षाणि मां तादृशं विनयं युद्धनीतिं च शिक्षितवन्ति यत् कस्यचित् सामान्यशूकरस्य अस्ति। श्वः वयं मृगवत् न पलायिष्यामः, अपि तु योद्धारः इव युध्यामः, ये पुरतः प्रवर्तमानस्य युद्धस्य कृते वस्तुतः सज्जाः अभवन्, इति सः प्रतिज्ञां कृतवान्।

तच्छसूकरः शूकरान् विनयबद्धपङ्क्तिषु सङ्घटितवान्; तरुणीः स्तन्यवतीः च शूकरीः मध्ये सुरक्षिताः स्थापितवान्; तासां परितः बलिष्ठान् तरुणशूकरान् नियोजितवान्; प्रचण्डतमान् अनुभविनः दन्तिनः अग्रभागे स्थापितवान्। सः गभीरपरिखाभिः पार्श्वयोः परिवृते तीव्रोन्नते रणभूमिं चितवान्, कपटभूमिकूटस्य पृष्ठतः गुप्तं गर्तं खनितवान्, स्वयं अग्रपङ्क्तेः समन्वितयुद्धनीतीः शिक्षयित्वा यावत् प्रत्येकः शूकरः स्वस्थानं सम्यक् न अजानत्।

परदिने प्रातः दुष्टः तपस्वी वृक्षम् आरुह्य व्याघ्राय संकेतं दत्तवान्; व्याघ्रः गर्जित्वा सामान्यभीतपलायनस्य आशया आक्रान्तवान्। किन्तु तस्य स्थाने शूकराः विनयबद्धपङ्क्तिषु अचलाः तस्थुः, तेषां दन्ताः भल्लवत् उन्नताः आसन्। विमूढः रुष्टश्च व्याघ्रः संकीर्णमार्गे उग्रतया धावितवान्, तच्छसूकरः गुप्तगर्तस्य पृष्ठतः पलायनस्य अभिनयं कृतवान्, येन आक्रमणशीलः हिंस्रः अन्धतया गर्ते पतितः।

प्राणी प्रकृतिस्थः भवितुं पूर्वमेव तच्छसूकरः तस्योपरि आप्लुत्य तीक्ष्णान् दन्तान् तस्य कण्ठे गभीरं निखनितवान्, वनस्य आतङ्कं च हतवान्। शूकराः विजयहर्षेण गर्जितवन्तः, किन्तु तच्छसूकरः अवदत् यत् यावत् कूटनीतिज्ञः जीवति तावत् भयं न निवृत्तम्। यूथेन तं वृक्षं परिवेष्टितम्, यत्र कपटी तपस्वी भयेन कम्पते स्म; तस्य मूलम् उत्पाटितम्, भूमौ पातितः, दुष्टः वञ्चकः पादाभ्यां मर्दितः।

यूथेन कृतज्ञतया तच्छसूकरः स्वराजत्वेन अभिषिक्तः, उदुम्बरवृक्षे उपवेश्य, मृततपस्विनः स्वकीयेन शङ्खेन तस्योपरि जलं सिक्तम्; एषा परम्परा इयं कथा प्रथमं स्थापितवती इति स्मर्यते। तदारभ्य ते शान्त्या सहजीवनं कुर्वन्ति स्म, व्याघ्रात् विश्वासघातकात् वा कस्मात् अपि भयात् मुक्ताः।

कथायाः अन्ते बुद्धः भिक्षुं धनुग्रहतिष्यं तच्छसूकरेण अभिन्नम् अवदत्। भीतान् सुव्यवस्थितं विजयिनीं शक्तिं प्रति सङ्घटितुं या क्षमता एकदा पर्वतस्य शूकरयूथं रक्षितवती, सैव प्रतिभा धनुग्रहतिष्यः अद्यापि धारयति स्म, यदा तस्य रणनीतिकपरामर्शेन पश्चात् राजा प्रसेनजित् स्वसङ्कटात् पारं नीतः।

यूथं यत् अन्ततः रक्षितवत्, तत् कच्चा शक्तिः न आसीत्, यतः शूकरेषु दन्ताः संख्या च पूर्वमेव पर्याप्ताः आसन्, केवलं ते तान् एकत्र प्रयोक्तुं जानीयुः चेत्। तत् संरचना, धैर्यपूर्णा सज्जता, भयेन विकीर्णतायाः स्थाने विनयबद्धव्यूहे स्थातुं इच्छा च आसीत् सैव सुव्यवस्थिता मनःप्रवृत्तिः या काष्ठकारस्य कार्यशाला एकस्मिन् शूकरशावके शान्तं आरोपितवती, बहु पूर्वं यदा तस्मिन् पर्वते व्याघ्रस्य नामापि न श्रुतम्।