मनोजजातकम्

पालि-त्रिपिटके जातकसंख्या ३९७ इयं कथा भगवता बुद्धेन राजगृहे वेणुवने उक्ता। देवदत्तः राजकुमारस्य अजातशत्रोः अनुग्रहं प्राप्तवान्; तेन राजकुमारेण गयाशीर्षे तस्य कृते विहारः निर्मितः, प्रतिदिनं च पञ्चशतानि उत्तमतण्डुलपात्राणि प्रेषितानि, तत्र देवदत्तः स्वशिष्यैः सह निवसति स्म। बुद्धस्य समीपे प्रव्रजितः एकः भिक्षुः देवदत्तस्य शिष्येण मित्रेण प्रेरितः भिक्षाटनं त्यक्त्वा गयाशीर्षे भोजनं कर्तुं प्रवृत्तः। अन्ये भिक्षवः तत् ज्ञात्वा तं धर्मसभां नीतवन्तः; भगवता उक्तम् यत् भिक्षुः दुःसङ्गं कुर्वन् प्रथमवारं न आसीत्।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः काले बोधिसत्त्वः पूर्वजन्मनि सिंहराजः आसीत्। तस्य सिंह्या सह एकः पुत्रः मनोजः, एका दुहिता च अभवताम्। मनोजः वर्धितः, सिंहीम् एकां भार्यारूपेण स्वीकृतवान्, कुटुम्बस्य पोषणार्थं महिषान् अन्यान् पशूंश्च मृगयते स्म।

स्वमृगयाभूमौ मनोजः गिरियनामानं शृगालं दृष्टवान्, यः उदरेण शयानः धावितुं न शक्नोति स्म। मनोजः तं स्वगृहं नीत्वा सेवार्थं स्थापितवान्।

बोधिसत्त्वः स्वपुत्रं चेतयति यत् शृगालाः दुष्टाः दुष्टमन्त्रणाश्च ददति, तथा मनोजं न आदिशति यत् एतं समीपं आनयेत्। मनोजः न शृणोति।

शृगालः पश्चात् अश्वमांसम् अभिलषति, वाराणस्याः नद्यास्तटात् अश्वान् आनेतुं सूचयति। मनोजः एतत् परामर्शम् अनुसृत्य एकम् अश्वं गुहां प्रति वहति। तस्य पिता चेतयति यत् अश्वाः राजकीयाः सन्ति, राजानः धनुर्धराणां सहिताः उपायाः च सन्ति, तथा अश्वभक्षकाः सिंहाः दीर्घकालं न जीवन्ति। मनोजः तथापि अश्वान् आनयति।

राज्ञा नगरमध्ये स्नानसरः, ततः अश्वशाला च खादनयुक्ता जलयुक्ता च निर्मितः; तथापि सिंहः प्राचीरस्योपरि अपि प्रविशति स्म। ततः राजा एकं धनुर्धरं नियोजयति, यः सिंहं वेधितुं शक्नुयात् इति प्रतिज्ञां करोति। धनुर्धरः प्राचीरसमीपे एकम् आश्रयस्तम्भं निर्मापयति। मनोजः नगरं प्रविशति यदा शृगालः नगरबहिः श्मशाने प्रतीक्षते।

मनोजः अश्वभारेण भारितः निर्गच्छन् धनुर्धरेण पृष्ठभागे विद्धः; बाणः अग्रभागेन निर्गतः। ततः धनुर्धरः धनुषः टङ्कारं उच्चैः कृतवान्। सिंहस्य आक्रन्दनं धनुष्टङ्कारं च श्रुत्वा शृगालः स्वसखा मृतः इति निश्चित्य वनं प्रति पलायते, धनुषं नष्टायाः मैत्र्याश्च विषये द्वे गाथे वदन्। मनोजः अश्वं गुहाद्वारे पातयित्वा मृतः।

मनोजस्य माता, पिता, भगिनी, भार्या च बहिः आगत्य तं दृष्टवन्तः। प्रत्येकं दुष्टसखस्य परामर्शम् अनुसृत्य तस्य मरणं प्रति शोकं कुर्वन्तः गाथाः उक्तवन्तः, तथा यः ज्ञानिनां परामर्शम् उपेक्षते सः उच्चपदात् पतति इति चेतयन्तः। बुद्धस्य उद्बोधनानन्तरं भगवता अन्तिमा गाथा उक्ता: यः अधमान् अनुसरति सः अधमः भवति, यः समानैः सह सहवासं करोति सः न वञ्च्यते, श्रेष्ठेभ्यः साहाय्यं याचितव्यम्।

उपदेशस्य अन्ते बुद्धेन पात्राणां परिचयः प्रदत्तः। बोधिसत्त्वः सिंहपिता आसीत्, राहुलमाता माता, खेमा भार्या, उप्पलवण्णा भगिनी च। दुष्टसङ्गं कुर्वन् मनोजः स भिक्षुः आसीत्, देवदत्तः शृगालः आसीत्। ततः सः भिक्षुः प्रथममार्गफले प्रतिष्ठितः अभवत्। एवं बुद्धेन दर्शितं यत् भिक्षोः दुःसङ्गप्रीतिः प्राचीनः प्रवृत्तिः आसीत्: यः पुरा सिंहपुत्रं विनाशं प्रति नीतवान्, सः एव वर्तमाने भिक्षुं भिक्षाटनात् गुरोः च विमुखं नीतवान्।

शृगालस्य द्वे गाथे: धनुः आकृष्टं मनोजः च मृतः, अतः शृगालः वनं प्रति प्रत्यावर्तते, यतः तादृशी मैत्री निरर्थका अस्ति। कुटुम्बस्य गाथाः वदन्ति यत् दुष्टैः पथभ्रष्टाः जनाः न समृद्धाः भवन्ति, दुष्टसखयुक्तः पुत्रः मातुः आनन्दं न ददाति, सत्यान् ज्ञानिनः मित्रान् उपेक्षमाणाः अधः पतन्ति, अधमेषु विश्वासं कुर्वन्तः उच्चपदात् च्यवन्ते। बुद्धस्य अन्तिमा गाथा योजयति यत् सहवासः एव मनुष्यस्य स्थितिं रूपयति, तथा स्वात् श्रेष्ठेभ्यः साहाय्यं अन्वेष्टव्यम्।