व्याघ्रजातकम्

भगवता बुद्धेन इयं कथा कथिता—पालि-त्रिपिटके जातकसंख्या २७२—देवदत्तस्य अनुयायिनं कोकालिकं प्रति। समीपे आगतयोः प्रमुखयोः शिष्ययोः सारिपुत्त-मोग्गल्लानयोः निन्दां कृत्वा कोकालिकः नगरवासिनः कुपितवान्। यदा नगरवासिनः तम् अवदन् यत् स्थविरौ पुनः आनय अथवा स्वयं गच्छ, तदा सः जेतवनं गत्वा तौ सह प्रत्यागन्तुम् आग्रहितवान्। तौ अनङ्गीकृतवन्तौ, सः एकाकी प्रत्यागतवान्। बुद्धः अकथयत् यत् पुरा अपि कोकालिकः एतयोः सह अथवा एतयोः विना उभाभ्यामपि न स्थातुं शक्तवान्, तथा सः पूर्वजन्मनः एकां कथां वर्णितवान् यस्मिन् समानया मूर्खतया एकदा सम्पूर्णं वनं विनष्टम्।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले बोधिसत्त्वः, यः पूर्वजन्मनि बुद्धः भवितुम् आसीत्, वने वसन् प्रज्ञावान् वृक्षदेवतारूपेण जातः। समीपस्थे विशाले वृक्षे अन्या मूर्खा वृक्षदेवता अवसत्।

तस्मिन् एव वने एकः सिंहः एकः व्याघ्रश्च निवसतः स्म। तौ वनस्य प्राणिनः हत्वा भक्षयतः स्म, जनाः च तयोः भयात् तत्र कृषिं वा काष्ठच्छेदनं वा कर्तुं न साहसं कुर्वन्ति स्म। द्वयोः पशुयोः भयावहया ख्यात्या रक्षितं वनम् अबाधितं तिष्ठति स्म।

परं सिंहः व्याघ्रश्च अव्यवस्थितौ मांसभक्षिणौ आस्ताम्। तौ यत् इच्छतः तत् भक्षितवन्तौ, शेषं च क्षयाय त्यक्तवन्तौ; ततः मृतानां शवानां दुर्गन्धः समग्रे वने व्याप्तः, यः प्रतिदिनं तस्मिन् एव वायौ श्वसितुं बाध्यानां देवतानां कष्टाय अभवत्।

दारुणेन दुर्गन्धेन पीडितः मूर्खः वृक्षदेवता प्रस्तावितवान् यत् द्वे देवते सिंहं व्याघ्रं च निरस्य वनं पुनः शुद्धं कुर्याताम्।

बोधिसत्त्वः शिरः चालयित्वा व्याख्यातवान् यत् दुर्गन्धः अप्रियः सत्यम्, किन्तु एते पशवः एव वनस्य रक्षाः सन्ति। तेषां पदचिह्नानि दृष्ट्वा मनुष्याः दूरे तिष्ठन्ति; यदि पशवः गच्छेयुः तर्हि जनाः वनं छिन्द्युः। सः मित्रतायाः शक्तौ द्वे गाथे उक्तवान्: दुर्मित्रस्य सङ्गत्या पुरुषस्य रक्षा क्षीयते, अतः प्रज्ञावन्तः तादृशात् प्रभावात् नेत्राणां रक्षणम् इव सावधानं रक्षन्ति; सन्मित्रस्य सङ्गत्या रक्षा वर्धते, प्रज्ञावन्तः च कल्याणमित्रं स्वसमं मन्यन्ते।

तथापि मूर्खा आत्मा श्रोतुम् अनिच्छत्, उपदेशं च उपहसत्। सिंहं व्याघ्रं च भीषयित्वा सा तौ वनात् निरस्तवती, ततः तौ अन्यस्मिन् वने गतौ।

जनाः अवलोकितवन्तः यत् सिंहस्य व्याघ्रस्य च पदचिह्नानि न दृश्यन्ते, ततः निष्कर्षं कृतवन्तः यत् पशवः गताः सन्ति। ते कुठारैः करपत्रैः च सह आगत्य वनस्य एकं पार्श्वं छेत्तुम् आरब्धवन्तः। तदा एव मूर्खस्य आत्मनः विजयभावः व्यथायां परिणतः।

मूर्खा आत्मा बोधिसत्त्वस्य समीपं गत्वा स्वदोषं स्वीकृतवती। बोधिसत्त्वः तस्यै अवदत् यत् पशवः अन्यस्मिन् वने गताः सन्ति, तथा तान् प्रत्यानेतुं प्रेषितवान्। सा तेषां समीपं गत्वा आदरपूर्वकम् अभिवादितवती, एकया गाथया प्रार्थितवती च यत् ते महति वने प्रत्यागच्छेयुः, येन वनं न छिद्येत व्याघ्रविहीनं च न भवेत्। सिंहः व्याघ्रश्च अनङ्गीकृतवन्तौ, तस्यै च गन्तुम् आदिष्टवन्तौ। सा एकाकिनी प्रत्यागता, कतिपयेषु दिनेषु च जनाः समग्रं वनं छित्त्वा तत् कृषिक्षेत्रेषु परिवर्तितवन्तः।

कथायाः अन्ते बुद्धः मूर्खं वृक्षदेवतां कोकालिकेन सह, सिंहं सारिपुत्तेन सह, व्याघ्रं मोग्गल्लानेन सह, प्रज्ञावन्तं वृक्षदेवतां च स्वयमेव सह अभिन्नं ज्ञातवान्। यः आवेगपूर्णः मूर्खता स्वच्छतरस्य गन्धस्य कृते वनं तस्य रक्षकेभ्यः वञ्चितवती, सा एव प्रवृत्तिः कोकालिकस्य स्थविराभ्यां सह तस्य त्वरितविवादं चालयति स्म।

बोधिसत्त्वस्य द्वयोः गाथयोः शिक्षा एषा यत् यया सङ्गत्या वयं जीवामः, सा अस्माकं रक्षां वर्धयति वा क्षीणयति वा, तां सावधानतया परीक्षितव्या। इयं कथा यत् संरक्षितवती तत् व्याघ्राणां वृक्षाणां वा विषये साधारणः पाठः कदापि न आसीत्। इयं सतर्कता आसीत् यत् अप्रियम् अपि रक्षात्मकं विधानं कथं सहजतया बलेन निवारणीयः समस्या इति भ्रान्त्या गृह्येत, यदा तस्य निवारणस्य वास्तविकं मूल्यं तदा एव दृश्यते यदा तत् प्रत्यावर्तयितुम् अतिविलम्बः भवति।