फन्दनजातकम्

पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या ४७५ इयं बुद्धेन रोहिणीनद्याः तटे कपिलवस्तुनः शाक्यानां कोलियानां च कलहकाले उपदिष्टा। इयं पूर्वजन्मनः स्मारिका, यत्र द्वौ मोहितौ पक्षौ तथैव परस्परप्रतीकारस्य प्रतिरूपेण परस्परं विनाशितवन्तौ।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः हिमवत्पर्वतस्य प्रान्ते स्थितस्य महाफन्दनवृक्षस्य वृक्षदेवः अभवत्। स वृक्षः दृढकाष्ठेन प्रसिद्धः, तस्य पर्णानि च वनवातस्य पूर्णनिश्चलतायामपि कम्पन्ते स्म। अस्य वृक्षस्य अधः सिंहः स्वगुहां कृतवान्, दिवसोष्णतायां तस्य छायायां विश्रमति स्म।

एकदा मध्याह्ने सिंहे गाढनिद्रायां स्थिते प्रचण्डवातेन उच्चशाखातः शुष्का शाखा विच्छिद्य सिंहस्य स्कन्धे साक्षाद् पतिता, येन तीव्रा पीडा अभवत्। सिंहः गर्जन् उत्थाय शाखाः प्रति दृष्टिं निक्षिप्तवान्। शाखापातं वायोः ऋतोश्च दुर्घटनारूपेण अस्वीकृत्य सः हृदये वृक्षं प्रति तिक्तं व्यक्तिगतं वैरं पोषितवान्। यावत् स वृक्षः विनष्टः न भवति तावत् सः विश्रामं न करिष्यति इति निश्चितवान्।

किञ्चित् कालानन्तरं कश्चित् तक्षकः बाराणस्याः तं वनं प्राप्तवान्, रथचक्रस्य परिधिनिर्माणाय दृढं दारु अन्विषन्। अवसरं ज्ञात्वा सिंहः तस्य समीपं गत्वा अपृच्छत् 'किम् अन्विष्यसि?' तक्षकः प्रत्यवदत् यत् वनस्य सर्वोत्तमं दृढतमं प्रत्यास्थं च दारु इच्छति। तदा सिंहः तं फन्दनवृक्षमूलं प्रत्यनयत्, वने कमपि वृक्षं तेन सह तुल्यं न इति उद्घोष्य, तत्क्षणमेव छेत्तुं प्रेरयन्।

तक्षकः कुठारम् आदाय वृक्षच्छेदं प्रारभत। फन्दनस्य देवता यदा ज्ञातवान् यत् सिंहस्य पुरातनं वैरमेव तस्य गृहं सङ्कटे अपातयत्, तदा सः स्वकीयं प्रतीकारं सङ्कल्पितवान्। सः मानवरूपं धृत्वा तक्षकस्य पुरतः प्रकटीभूय दारु वस्तुतः उत्कृष्टम् इति अवदत्। अपि च, यदि तक्षकः स्वचक्रं दृढतरं कर्तुम् इच्छति तर्हि सिंहस्य ग्रीवातः चतुरङ्गुलविस्तृतं चर्मखण्डं गृहीत्वा चक्रपरिधौ बन्धनीयम् इति सूचितवान्।

एतत् श्रुत्वा तक्षकः तत्क्षणमेव गत्वा यः तं वृक्षं प्रति नीतवान् तं सिंहं जघान, देवतायाः उपदेशानुसारं तस्य चर्म अविकलं व्यपाकर्षत्। ततः स्वाभीप्सितं प्राप्य सः फन्दनवृक्षं प्रति प्रत्यावृत्य यत् आरब्धं तत् समापयामास। सः वृक्षं भूमौ पातयित्वा सिंहस्य चर्म वृक्षस्य च दारु स्वचक्राय गृहीत्वा अगच्छत्।

तदानीमेव, यदा कायः वनभूमौ भग्नः पतितः आसीत्, तदा वृक्षदेवः अवगतवान् यत् तस्य स्वकीयेन चतुरेण प्रतीकारेण तस्य वास्तविकं किं मूल्यं दत्तम्। सः सिंहस्य विश्वासघातं दण्डयितुं शीघ्रं प्रावर्तत, परन्तु तस्य कूटोपायः तक्षकं तस्य मूलोद्देश्याद् विचलितुं किमपि न अकरोत्। तत् केवलं सिंहस्य मृत्युं त्वरितवत्, वृक्षं तु न रक्षितवत्; देवता च अवगतवान् यत् सः शत्रुणा सह स्वगृहमपि नष्टवान्।

तस्मिन्नेव क्षणे सः तस्य विनाशस्य विषये त्रयोदश गाथाः उक्तवान्, या द्वेषः तत् आचरतां सर्वेषां प्रति आनयति। यः अपकाराय अपकारेण प्रत्युत्तरं ददाति, सः यद्यपि कुशलः, स्वयं तत्कूपं खनति यः योजनाकारं शत्रुमिव ग्रसति। वैरं वैरेण कदापि न शाम्यति, न च कुशलप्रतीकारः कलहं परिसमापयति; सः केवलं तस्य समाधिं विस्तृणोति यत् सर्वान् पक्षान् धारयति। सिंहः वृक्षदेवः च, परस्परं परिक्लिष्टौ परस्परविनाशकामौ च, स्वकीयेन वैरेण सह विनष्टौ। एकः तक्षकः एव तस्य निर्मितः नासीत् इति कलहात् लाभं लब्ध्वा अखण्डः अगच्छत्।

कथां समापयन् शास्ता अवदत् यत् सः तौ मोहितौ योद्धारौ परस्परं विनाशिनौ इति कथां रोहिणीनद्याः तटे विवदमानेभ्यः शाक्येभ्यः कोलियेभ्यश्च आख्यातवान्। सः आशासे यत् तेऽपि परस्परद्वेषः कुत्र नयति इति द्रक्ष्यन्ति, सिंहं वृक्षं च उभौ अपि यया विनाशेन ग्रसितौ तस्य स्थाने सामञ्जस्यं चिनुयुः।

अयं कथा न कदापि वृक्षाणां सिंहानां वा विशेषविषये शिक्षा आसीत्, अपि तु सावधानता आसीत् यत् प्रतीकारे प्रयुक्तं कौशलं यत् समाधातुं दावति तत् किमपि न समाधत्ते। वृक्षदेवः सिंहं कथं दण्डयेदिति सम्यक् द्रष्टुं प्राज्ञः आसीत्। तथापि तदेव कौशलं तं सरलतरं तथ्यं प्रति अन्धं कृतवत्, यत् तक्षकस्य कुठारः प्रथमलक्ष्यस्य निवारणेन एव न स्थास्यति। बुद्ध्या अनुसृतं वैरमपि वैरमेव। बुद्धः इच्छति स्म यत् कलहरतौ द्वौ समुदायौ ज्ञातुं शक्नुयुः यत् आत्मरक्षायाः स्वकीयं कौशलं वृक्षदेवस्य कूटोपायात् तस्मै दत्तात् अधिकं वास्तविकं संरक्षणं न ददाति।