જ્યોતથી જ્યોત જગાડતા ચાલો

આ શ્લોકો અદ્વૈત દર્શનનો મૂળ સિદ્ધાંત વ્યક્ત કરે છે કે બ્રહ્માંડના દરેક કણમાં એક શાશ્વત આત્મા (આત્મન) છે. પુનરાવર્તિત ટેક “એક બ્રહ્મ છે, એક સત્ય છે” સીધો ઉપનિષદોના એ ઉપદેશનો પડઘો છે કે સર્વ ભેદ અંતે માયા છે.

બીજો અંતરો જાતિ અને વર્ગના ઊંચ-નીચના ઢાંચાને સ્પષ્ટ રીતે નકારે છે, “કૌન હૈ ઊંચા, કૌન હૈ નીચા” (કોણ ઊંચું, કોણ નીચું), અને તેમને માનવજાતને ભટકાવતા ખોટા ભ્રમ (ભરમ) કહે છે. આ ભક્તિ આંદોલનની સમાનતાવાદી ભાવના દર્શાવે છે, જેમાં કબીર અને રવિદાસ જેવા સંતોએ ભક્તિ-કાવ્ય દ્વારા સામાજિક અવરોધો તોડ્યા હતા.

શરૂઆતની પંક્તિ “જ્યોત સે જ્યોત જગાતે ચલો” (જ્યોતમાંથી જ્યોત પ્રગટાવતા ચાલો) એક દીવામાંથી બીજો દીવો પ્રગટાવવાના રૂપકનો ઉપયોગ કરે છે, જે આધ્યાત્મિક જ્ઞાનના નુકસાન વિના સંક્રમણનું સામાન્ય પ્રતીક છે. “પ્રેમ કી ગંગા બહાતે ચલો” (પ્રેમની ગંગા વહાવતા ચાલો) દૈવી પ્રેમને એ પવિત્ર નદી સાથે સરખાવે છે જે તેની પાસે આવનાર સર્વને શુદ્ધ અને પોષણ આપે છે.

આખા ગીતમાં ક્રિયાપદ “ચલો” (ચાલતા રહો) વારંવાર આવે છે, જે માત્ર માન્યતા નહીં પણ સતત, સક્રિય આચરણનું આહ્વાન છે. પંક્તિ “ધર્મ ધ્વજા ફહરાતે ચલો” (ધર્મની ધ્વજા લહેરાવતા ચાલો) શ્રોતાને બીજાઓ માટે દીવાદાંડી બનીને ધર્મને દૃશ્યમાન રીતે જીવવા પ્રેરે છે, જ્યારે “પ્રાણોં સે પ્રાણ મિલાતે ચલો” (પ્રાણથી પ્રાણ મિલાવતા ચાલો) સતત સજાગતા દ્વારા પોતાના જીવન-પ્રાણને દૈવી સાથે એકરૂપ કરવાનું સૂચવે છે.

આ ગીત ૧૯૬૪ની ફિલ્મ સંત જ્ઞાનેશ્વરનું છે; ગીતો ભરત વ્યાસનાં અને સંગીત લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલનું છે. તે સંતના આદર્શોથી પ્રેરિત ફિલ્મી ગીત છે, સંત પોતે રચેલું ગીત નથી.