प्रकाश प्रज्वलित करा, प्रेम पसरवा
भरत व्यास यांनी लिहिलेले, १९६४ च्या 'संत ज्ञानेश्वर' चित्रपटातील हिंदी गीत, जे प्रेम व प्रकाश पसरवण्याचे आणि सर्वत्र एकच चैतन्य पाहण्याचे आवाहन करते.
श्लोक
प्रकाशातून प्रकाश प्रज्वलित करत राहा, प्रेमाची गंगा वाहत ठेवा. जे गरीब आणि दुःखी तुमच्या मार्गात येतात, त्यांना सर्वांना आलिंगन देत राहा.
श्लोक 1
कोण उच्च, कोण नीच? तो एकटाच सर्वत्र व्याप्त आहे. भेदभावाच्या खोट्या भ्रमात, हा मानव भ्रमित झाला आहे. नीतीचा ध्वज उंचावत राहा.
श्लोक 2
संपूर्ण जगाच्या प्रत्येक कणात एक दैवी अमर आत्मा आहे. एकच ब्रह्म, एकच सत्य, एकच परमात्मा आहे. जीवनाला जीवनाशी जोडत राहा.
श्लोक 3
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
दररोज किंवा शुभ तिथींवर
ब्राह्ममुहूर्त (पहाटे 4 ते 6) किंवा संध्याकाळ
तुपाचा दिवा, अगरबत्ती, ताजी फुले व नैवेद्य
- मानसिक शांती, आत्मिक उन्नती व सकारात्मक ऊर्जा
पृष्ठभूमि
हे गीत भरत व्यास (१९१८–१९८२) यांनी १९६४ च्या 'संत ज्ञानेश्वर' या हिंदी चित्रपटासाठी लिहिले; संगीत लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल यांचे असून मुकेश यांनी गायलेली आवृत्ती सर्वाधिक ओळखली जाते. हा चित्रपट मराठी संत ज्ञानेश्वर आणि ज्ञानेश्वरीचे रचयिते (सुमारे १२९०) यांचे जीवन नाट्यरूपात मांडतो, परंतु हे गीत स्वतः आधुनिक चित्रपटगीत आहे, संतांचा श्लोक नव्हे. तेव्हापासून ते सत्संग व सामूहिक गायनातील लोकप्रिय गीत बनले आहे; ते करुणा, जात व वर्गातील समानता आणि भक्त संत-कवींच्या भावनेतील सर्व अस्तित्वाच्या एकत्वाचे आवाहन करते.
या पाठाबद्दल
रचयिता: Bharat Vyas
तुम्हाला माहीत आहे का?
सार्वत्रिक एकत्व
हे श्लोक अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा गाभा मांडतात: विश्वातील प्रत्येक कणात एकच, शाश्वत आत्मा (आत्मन) आहे. पुनरावृत्त होणारी ध्रुवपंक्ती ‘एक ब्रह्म है, एक सत्य है’ (एक ब्रह्म आहे, एक सत्य आहे) ही सर्व भेद अंततः मिथ्या आहेत, या उपनिषदिक शिकवणीचा थेट प्रतिध्वनी आहे.
सामाजिक आव्हान
दुसरा चरण जात व वर्ग-उतरंडीला स्पष्ट नकार देतो — ‘कौन है ऊँचा, कौन है नीचा’ (कोण उच्च, कोण नीच) — आणि त्यांना मानवतेची दिशाभूल करणारे खोटे भ्रम (भरम) म्हणतो. यात भक्ती चळवळीची समतावादी भावना दिसते, जिथे कबीर आणि रविदास यांसारख्या संत-कवींनी भक्तिकाव्याद्वारे सामाजिक अडथळे मोडले.
प्रकाश व नदीची प्रतिमा
सुरुवातीची ओळ ‘ज्योत से ज्योत जगाते चलो’ (एका ज्योतीने दुसरी ज्योत पेटवत चला) ही प्रतिमा वापरते — एक दिवा दुसऱ्यावरून पेटवणे, हे आध्यात्मिक ज्ञान नुकसानाविना प्रसारित होण्याचे सामान्य प्रतीक आहे. ‘प्रेम की गंगा बहाते चलो’ (प्रेमाची गंगा वाहवत चला) दैवी प्रेमाला पवित्र नदीची उपमा देते, जी तिच्याकडे येणाऱ्या सर्वांना शुद्ध करते व पोषण देते.
भक्तिपूर्ण कृतीचे आवाहन
‘चलो’ (चला/पुढे चला) हा आज्ञार्थी क्रियापद संपूर्ण गीतात सतत सातत्यपूर्ण, सक्रिय साधनेचे आवाहन म्हणून पुनरावृत्त होतो — केवळ श्रद्धा नव्हे. ‘धर्म ध्वजा फहराते चलो’ (धर्माचा ध्वज फडकवत चला) श्रोत्याला इतरांसाठी ध्वजाप्रमाणे, नीतिमत्ता दृश्यरूपाने जगण्यास सांगते; तर ‘प्राणों से प्राण मिलाते चलो’ (प्राणांशी प्राण मिसळत चला) सतत जागरूकतेने आपल्या जीवनशक्तीला दैवी तत्त्वात विलीन करण्याचे सूचित करते.
चित्रपटाचे मूळ
हे गीत १९६४ च्या संत ज्ञानेश्वर चित्रपटातील आहे; शब्द भरत व्यास यांचे, संगीत लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल यांचे. हे संतांच्या आदर्शांनी प्रेरित चित्रपटगीत आहे, संत स्वतःची रचना नव्हे.
Sant Dnyaneshwar
हिंदू धर्म से और
सभी देखेंसंबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत