ଜ୍ୟୋତ ସେ ଜ୍ୟୋତ ଜଗାତେ ଚଲୋ

ଏହି ପଙ୍କ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ଅଦ୍ୱୈତ (ଅଦ୍ୱୈତ) ଦର୍ଶନ ପ୍ରକାଶ କରେ ଯେ ଏକ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା (ଆତ୍ମା) ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରତି କଣିକାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ପୁନରାବୃତ୍ତ ଧ୍ରୁବ ପଦ ‘ଏକ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି, ଏକ ସତ୍ୟ ଅଛି’ (ଏକ ବ୍ରହ୍ମ, ଏକ ସତ୍ୟ) ସିଧାସଳଖ ଉପନିଷଦର ସେହି ଶିକ୍ଷାକୁ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ କରେ ଯେ ସମସ୍ତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅନ୍ତିମରେ ମିଥ୍ୟା ବା ମାୟା।

ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତବକ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଜାତି ଓ ବର୍ଗ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରେ — ‘କିଏ ଉଚ୍ଚ, କିଏ ନୀଚ’ — ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମାନବଜାତିକୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ କରୁଥିବା ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ (‘ଭରମ’) ବୋଲି କହେ। ଏହା ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନର ସମାନତାବାଦୀ ଭାବନାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ କବୀର ଓ ରବିଦାସଙ୍କ ପରି ସନ୍ଥମାନେ ଭକ୍ତି କାବ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଚୀର ଭାଙ୍ଗିଥିଲେ।

ଆରମ୍ଭ ପଙ୍କ୍ତି ‘ଜ୍ୟୋତି ସେ ଜ୍ୟୋତି ଜଗାତେ ଚଲୋ’ (ଏକ ଦୀପରୁ ଅନ୍ୟ ଦୀପ ଜ୍ୱଳାଇ ଚାଲ) ଏକ ଦୀପକୁ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଜ୍ୱଳାଇବାର ରୂପକ ବ୍ୟବହାର କରେ, ଯାହା କୌଣସି କ୍ଷୟ ବିନା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରସାରର ଏକ ସାଧାରଣ ପ୍ରତୀକ। ‘ପ୍ରେମର ଗଙ୍ଗା ବହାତେ ଚଲୋ’ (ପ୍ରେମର ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ କରି ଚାଲ) ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେମକୁ ସେହି ପବିତ୍ର ନଦୀ ସହ ତୁଳନା କରେ ଯାହା ତା ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଓ ପୋଷଣ କରେ।

‘ଚଲୋ’ (ଚାଲ) କ୍ରିୟାପଦ ସମଗ୍ର ଗୀତରେ ବାରମ୍ବାର ଆସି ନିରନ୍ତର, ସକ୍ରିୟ ଅଭ୍ୟାସର — କେବଳ ବିଶ୍ୱାସ ନୁହେଁ — ଆହ୍ୱାନ କରେ। ‘ଧର୍ମ ଧ୍ୱଜା ଫହରାତେ ଚଲୋ’ (ଧର୍ମର ଧ୍ୱଜା ଉଡ଼ାଇ ଚାଲ) ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତାକା ରୂପେ ଧର୍ମକୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଭାବେ ଜୀବନରେ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ, ଯେତେବେଳେ ‘ପ୍ରାଣୋଁ ସେ ପ୍ରାଣ ମିଲାତେ ଚଲୋ’ (ପ୍ରାଣ ସହ ପ୍ରାଣ ମିଳାଇ ଚାଲ) ନିରନ୍ତର ସଚେତନତା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଜୀବନ-ଶକ୍ତିକୁ ଦିବ୍ୟ ସହ ମିଶାଇବାର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଏ।

ଏହି ଗୀତ ୧୯୬୪ ମସିହାର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ସନ୍ତ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରରୁ ନିଆଯାଇଛି; ଗୀତିକା ଭରତ ବ୍ୟାସ, ସଙ୍ଗୀତ ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ-ପ୍ୟାରେଲାଲ। ଏହା ସନ୍ତଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଗୀତ, ସନ୍ତଙ୍କ ନିଜ ରଚନା ନୁହେଁ।