करतारपुर

1500 ते 1524 ईसवी या काळात भारतीय उपखंड आणि मध्य-पूर्वेत केलेल्या चार दीर्घ पायी प्रवासांनंतर, ज्यांना उदासी म्हणतात, गुरु नानक देव जी रावी नदीच्या सुपीक काठी स्थायिक झाले. परंपरेनुसार सुमारे 1522 ईसवीत येथेच 'निर्मात्याचे नगर', म्हणजे करतारपुर, वसले. येथे त्यांनी आपली अखेरची वर्षे घालवली, 1539 मध्ये देहत्यागापर्यंत; भटकणे सोडून ते स्वतःच्या हातांनी शेत कसत राहिले.

करतारपुराची कल्पना समाजापासून तुटलेले तपस्व्यांचे आश्रम म्हणून नव्हे, तर एक जिवंत आध्यात्मिक समुदाय म्हणून करण्यात आली होती, जिथे चिंतन आणि प्रामाणिक शारीरिक श्रम शेजारी शेजारी चालत. येथे गुरू एका साध्या शेतकऱ्याप्रमाणे शेतात काम करत, आणि यातून दिसत होते की आध्यात्मिक प्रकाश रोजच्या कौटुंबिक व सामाजिक जीवनातच, म्हणजे गृहस्थाश्रमात, मिळतो, त्यापासून दूर जाऊन नाही. हा निवडही स्वतः एक शिकवण होता: चार उदासींमध्ये त्यांनी जग पूर्णपणे त्यागणाऱ्या संन्याशांशी वादविवाद केला होता, आणि आपल्या अखेरच्या वर्षांत त्यांनी त्याच्या उलट मार्ग दाखवला—साधे श्रम आणि कौटुंबिक जीवनही पूर्णपणे पवित्रपणे जगता येते. शीख परंपरा करतारपुरातील सभांना तो पहिला स्थान म्हणून स्मरते, जिथे संगत (सभा) आणि पंगत—जातिभेद विसरून समानतेने एकत्र बसून भोजन करण्याची प्रथा—केवळ आदर्श म्हणून न शिकवता, दररोजच्या जीवनात जगली गेली. हीच आज प्रत्येक गुरुद्वारात चालणाऱ्या लंगर परंपरेची थेट पूर्वसुरी होती.

करतारपुरात गुरु नानकांनी शीख जीवनाचा मूलभूत पाया सुव्यवस्थित केला—एक त्रिविध शिस्त, जी आजही शीख उच्चारतात. नाम जपणा भक्ताला सिमरन आणि कीर्तनाद्वारे एकमेव निर्मात्याचे सतत ध्यान करण्यास आवाहन करते. किरत करो प्रामाणिक, सत्यनिष्ठ उपजीविकेची मागणी करते, जी शारीरिक किंवा मानसिक परिश्रमातून मिळवलेली असावी आणि ज्यात इतरांचे शोषण नसावे. वंड छको भक्ताला सांगते की वैयक्तिक इच्छा पूर्ण करण्याआधी आपल्या कमाईचा काही भाग गरजूंसोबत वाटून घ्यावा. हिमालयातील तिसऱ्या उदासीदरम्यान त्यांनी ज्या भटक्या योग्यांशी वादविवाद केला होता, त्यांच्यापेक्षा वेगळे, गुरु नानकांनी ही तिन्ही तत्त्वे जीवनाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांसाठी वेगळ्या साधना म्हणून मांडली नाहीत. करतारपुरातील शेतकऱ्याकडून अपेक्षा होती की त्याने ही तिन्ही एकाच वेळी जगावीत—एकाच शेतात, एकाच दिवशी.

खऱ्या जीवनावरील गुरु नानकांची शिकवण गुरु ग्रंथ साहिबच्या अंग 1245 वर नोंदलेली आहे:

हे पद गुरु नानक स्वतः करतारपुरच्या शेतात काम करत होते त्याच वर्षांत रचले गेले; हे अमूर्त सिद्धांतापेक्षा, गुरू आणि त्यांचे अनुयायी त्या क्षणी प्रत्यक्ष जगत असलेल्या जीवनाचे वर्णन वाटते. 1947 मध्ये फाळणीनंतर जवळपास सात दशके हे स्थान बहुतेक शीख लोकसंख्येपासून तुटलेले होते, आणि हे शेत सीमेपलीकडून डेरा बाबा नानक येथून दुरूनच पाहता येत असे. 2019 च्या मार्गिकेने प्रथमच यात्रेकरूंना ती भूमी चालून पाहण्याची संधी दिली, जी स्वतः गुरु नानकांनी नांगरली होती.

करतारपुरातच गुरु नानकांनी आपला उत्तराधिकारी निवडला. भाई लहणा यांची नम्रता आणि भक्ती पारखून त्यांनी त्यांना 'गुरु अंगद' हे नाव दिले, ज्याचा अर्थ 'माझ्या स्वतःच्या शरीराचा अवयव' असा आहे.

1539 मध्ये गुरु नानकांनी देहत्याग केला, तेव्हा त्यांचे हिंदू आणि मुस्लिम अनुयायी दोघेही आपापल्या रीतीप्रमाणे अंत्यसंस्कार करू इच्छित होते. त्यांच्यावर पांघरलेल्या चादरीखाली केवळ फुले सापडली; त्यांनी ते वस्त्र आपसात वाटून घेतले, आणि त्यातूनच समाधी व मजार बांधली गेली, जी आजही या ठिकाणी शेजारी शेजारी उभी आहेत—एकतेची अंतिम शिकवण दगडात कोरलेली, जिचा प्रचार गुरु नानकांनी आयुष्यभर केला. ही दोन्ही स्मारके आजही एकाच छताखाली आहेत; शतकानुशतके ती वेगळी केली गेली नाहीत किंवा बदलली गेली नाहीत. शीख परंपरा याकडे गुरूंनी स्वतः केलेल्या नकाराचेच एक शांत पण विचारपूर्वक सातत्य म्हणून पाहते—भक्ती धार्मिक सीमांनी विभागली जाऊ न देण्याचा नकार.

गुरुद्वाराभोवतीची 42 एकर शेती आजही सेंद्रिय पद्धतीने कसली जाते, आणि ताजा शेतमाल थेट सामुदायिक लंगरला पुरवला जातो. हे त्याच किरत करो या तत्त्वाचे जिवंत सातत्य आहे, जे गुरुंनी सुमारे पाच शतकांपूर्वी इथेच आचरले होते.