करतारपुरम्

1500 तः 1524 ईस्वीपर्यन्तं भारतीयोपमहाद्वीपे मध्यपूर्वे च कृतानां चतसॄणाम् उदासीनां (दीर्घपदयात्राणां) अनन्तरं गुरुनानकदेवजी रावीनद्याः उर्वरे तटे अवसत्। परम्परानुसारं लगभग 1522 ईस्वीये अत्र 'कर्तुः नगरम्' इति करतारपुरं स्थापितम्। अत्र सः स्वजीवनस्य अन्तिमान् वर्षान् यापितवान्, 1539 ईस्वीये देहत्यागपर्यन्तम्; पर्यटनं त्यक्त्वा सः स्वहस्तैः भूमिं कृषितवान्।

करतारपुरं समाजाद् विच्छिन्नः तपस्विनां आश्रमः इव न, किन्तु जीवन्तः आध्यात्मिकः समुदायः इति परिकल्पितम्, यत्र चिन्तनं सत्यनिष्ठः शारीरिकश्रमश्च सह प्रचलतः स्म। अत्र गुरुः साधारणः कृषकः इव क्षेत्रे कार्यं कुर्वन् आसीत्, दर्शयन् यत् आध्यात्मिकः प्रकाशः दैनिकपारिवारिक-सामाजिकजीवने, अर्थात् गृहस्थाश्रमे एव लभ्यते, न तस्मात् विमुखीभूय। एषः वरणः स्वयम् एका शिक्षा आसीत्: चतुर्षु उदासीषु सः संसारं सर्वथा त्यजतां संन्यासिनां सह शास्त्रार्थम् अकरोत्, अन्तिमेषु च वर्षेषु तस्य विपरीतं मार्गं प्रदर्शितवान्—यत् साधारणः श्रमः परिवारजीवनं च पूर्णतया पवित्रतया यापयितुं शक्यते। सिखपरम्परा करतारपुरस्य सभाः तत् प्रथमं स्थानं स्मरति यत्र संगतः (सभा) पङ्क्तिः (जातिभेदं विस्मृत्य समानतया सह उपविश्य भोजनस्य रीतिः) च केवलम् आदर्शरूपेण न, अपि तु दैनिकजीवने आचरिते। एषा प्रत्येकस्मिन् गुरुद्वारे अद्यापि प्रचलन्ती लङ्गरपरम्परायाः प्रत्यक्षः पूर्वरूपः आसीत्।

करतारपुरे गुरुनानकः सिखजीवनस्य मूलाधारं व्यवस्थितवान्—त्रिविधं अनुशासनं, यत् अद्यापि सिखाः पठन्ति। नामजपना भक्तं सिमरनेन कीर्तनेन च एकस्य सृष्टिकर्तुः निरन्तरं ध्यानाय आह्वयति। किरतकरो सत्यनिष्ठां जीविकां याचते, या शारीरिकेन मानसिकेन वा परिश्रमेण अर्जिता स्यात्, यत्र परेषां शोषणं न स्यात्। वण्डछको भक्तं निर्दिशति यत् स्वव्यक्तिगतेच्छापूर्त्तेः पूर्वं स्वार्जने आवश्यकेभ्यः भागं ददातु। हिमालये तृतीयोदासीकाले यैः परिभ्रमणशीलैः योगिभिः सह सः शास्त्रार्थम् अकरोत्, तेभ्यः भिन्नः सः एतान् त्रीन् जीवनस्य भिन्नभिन्नपादेभ्यः पृथक् साधनारूपेण न प्रस्तौति स्म। करतारपुरस्य कृषकेन एते त्रयः युगपद् जीविताः स्युः—तस्मिन्नेव क्षेत्रे, तस्मिन्नेव दिने।

सत्यजीवनविषयिणी गुरुनानकस्य शिक्षा श्रीगुरुग्रन्थसाहिबस्य अङ्गे 1245 अङ्किता अस्ति:

एतत् पद्यं तेषु एव वर्षेषु रचितं यदा गुरुनानकः स्वयं करतारपुरस्य क्षेत्राणि कृषितवान्; इदं अमूर्तसिद्धान्तात् अधिकं तस्य जीवनस्य वर्णनमिव प्रतीयते यत् गुरुः तस्य अनुयायिनश्च तदा वस्तुतः यापयन्ति स्म। 1947 तमे वर्षे विभाजनानन्तरं प्रायः सप्ततिवर्षपर्यन्तं स्थानम् अयं सिखजनसंख्यातः विच्छिन्नम् आसीत्, तत् क्षेत्रं च सीमापारात् दूरतः एव दृश्यते स्म, डेरा बाबा नानक-नगरात्। 2019 तमस्य गलियारस्य माध्यमेन एव प्रथमं श्रद्धालवः तत् भूमिं पदैः गन्तुं शक्ताः अभवन्, यां स्वयं गुरुनानकः कृष्टवान्।

करतारपुरे एव गुरुनानकः स्वोत्तराधिकारिणं चितवान्। भाई लहणायाः विनम्रतां श्रद्धां च परीक्ष्य सः तस्मै 'गुरु अङ्गद' इति नाम प्रदत्तवान्, यस्य अर्थः 'मम स्वशरीरस्य अङ्गम्' इति।

1539 ईस्वीये यदा गुरुनानकः देहं त्यक्तवान्, तदा तस्य हिन्दु-मुस्लिम-अनुयायिनः उभये स्वस्वरीत्या अन्त्येष्टिं कर्तुम् इच्छन्ति स्म। तस्य आच्छादने वस्त्रस्य अधः केवलं पुष्पाणि प्राप्तानि; ते तद् वस्त्रं परस्परं विभजन्ति स्म, तेन समाधिः मज़ारश्च निर्मिताः, ये अद्यापि अस्मिन् स्थले पार्श्वे पार्श्वे तिष्ठन्ति—एकतायाः अन्तिमा शिक्षा शिलायां अङ्किता, यां प्रचारयन् गुरुनानकः सम्पूर्णं जीवनम् अयापयत्। एते द्वे स्मारके अद्यापि एकस्यां छदिन्यां सन्ति, शताब्दीषु न विभक्ते न परिवर्तिते च। सिखपरम्परा एतत् गुरोः तस्य स्वकीयस्य निषेधस्य शान्तां किन्तु सुविचारितां निरन्तरतां स्मरति—यत् भक्तिः धार्मिकसीमाभिः न विभज्येत।

गुरुद्वारस्य परितः प्रसृतानि 42 एकराणि क्षेत्राणि अद्यापि जैविकरीत्या कृष्यन्ते, ताजाम् उपजं च प्रत्यक्षं सामुदायिकलङ्गराय प्रदीयते। एतत् तस्यैव किरतकरो इत्यस्य जीवन्ती निरन्तरता, यत् गुरुः प्रायः पञ्चशताब्दीभ्यः पूर्वम् अत्रैव अभ्यसत्।