जेतवने प्रलोभनम्
भगवान् श्रावस्त्याः समीपे जेतवनविहारे निवसन् जातकसंग्रहस्य संख्या ३४८ इमां कथां कथितवान्। प्रसङ्गः एकस्य तरुणभिक्षोः विषये आसीत्, यः एकया प्रगल्भया लौकिकया स्त्रिया मोहितः अभवत् तथा व्रतेषु चञ्चलः जातः। अननुभूतं हृदयं कियत् सुलभतया विचलितुं शक्नोति इति दृष्ट्वा भगवान् भ्रातॄन् कालान्तरे पूर्वं नीत्वा एकस्मिन् पूर्वयुगस्य अरण्यतपोवने, यत्र पितुः सहिष्णुता विवेकश्च पुत्रं तस्यैव पाशात् रक्षितवान्, तत्र स्थापितवान्।
ब्राह्मणस्य संन्यासः
पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः तस्यैव नगरस्य ब्राह्मणकुले जन्म प्राप्तवान्। सः तक्षशिलां गत्वा तत्र शिक्षितां सर्वां कलां अधीतवान्, ततः गृहं प्रत्यागत्य विवाहितः, कालान्तरे पिता अभवत्। यदा तस्य पत्नी मृता, तदा तस्य क्षतिः गृहजीवनस्य शेषं बन्धनं शिथिलीकृतवती। पुनर्विवाहं वा शोके निमग्नतां वा न कृत्वा सः लौकिकसम्बन्धानां भङ्गुरं परिवर्तनशीलं स्वरूपं विचार्य तान् परित्यक्तुं सङ्कल्पितवान्। सः स्वपुत्रम् आदाय हिमालयवनं प्रति तपस्वीरूपेण जीवितुं प्रस्थितवान्।
अरण्ये पिता पुत्रश्च
हिमालयपर्वतश्रेण्यां गभीरं बोधिसत्त्वः नदीतीरे पर्णकुटीरं निर्मितवान्, तपस्विजीवने स्थितः यज्ञाग्निं रक्षन्, वन्यफलानि सङ्गृह्णन्, अभिज्ञाः प्राप्तुं यावत् ध्यानम् अभ्यसन्। तस्य पुत्रः तस्मिन् आश्रमे एव सर्वथा वर्धितः। बालकः कदापि नगरं न दृष्टवान्, अपरिचितेन सह न सम्भाषितवान्, आपणाः, आभरणानि, स्त्रीसङ्गः च तस्य अज्ञाताः आसन्। तस्य दिनानि जलाहरणे, अग्निरक्षणे, पितुः ध्यानकाले शान्तोपविष्टतायां व्यतीतानि। सः सन्तुष्टः संयतश्च आसीत्, वने परितः अन्यस्मिन् जीवनप्रकारे पूर्णतया अनभिज्ञः।
सीमाग्रामे दस्यवः
दूरे स्थितसीमाग्रामे दस्युसमूहः आक्रमणं कृत्वा ग्रामजनान् विकिरितवान्। पलायितेषु एका तरुणी आसीत्, या अव्यवस्थायाः मध्ये कस्यापि निश्चितदिशायाः विना धावितवती, गहनवनं प्रति प्रविशन्ती, यावत् श्रान्ता विमूढा च तपोवनगामिनः मार्गे पतिता। सा तत् आश्रमं अन्वेष्टुं न अगच्छत्; सा केवलं भयात् पलायितवती। परन्तु तस्याः आगमनम् आश्रमे वर्षाणां स्थैर्यमयं गृहं विक्षोभयितुं प्रवृत्तम् आसीत्।
आश्रमे अपरिचितः
बोधिसत्त्वः तस्मिन् दिने दूरे गभीरे वने मूलानि फलानि च सङ्गृह्णन् आसीत्। यदा सा आश्रमस्य प्रान्ते प्रत्यक्षा अभवत्, तदा तस्याः पुत्रः एकाकी आसीत्। यत्र सः कमपि न प्रतीक्षते स्म, तत्र एका जीवन्ती अपरिचिता, हसन्ती, मृदु वदन्ती, यादृशीं शालीनतां सः जीवने कदापि न दृष्टवान्। कौतूहलं शीघ्रं आकर्षणे, आकर्षणं च एतादृशे भावे परिणतम्, यस्य नाम सः न जानाति स्म, यस्य विरुद्धं रक्षणं च तस्य नासीत्।
प्रेम्णा विमूढः तरुणः
सा पुनः स्वस्था भूत्वा, तस्य विमूढतायां साहाय्यस्य स्थाने अवसरं दृष्टवती। सा ग्रामस्य, तस्य सुखभोगानां, आनन्दानां च विषये उक्तवती, तं वल्कलवस्त्राणि भस्मानि च त्यक्त्वा तया सह आगन्तुं प्रेरितवती। तस्याः वचनेषु किञ्चित् अननुभूतं तरुणं ज्वरवत् आहतवत्। तस्य संयमस्य रूपरेखा नासीत्, यत् तं प्रतिरोधयेत्, केवलं अस्पष्टा ज्ञानम् आसीत् यत् सः एतत् वचनं विना सहसा अन्तर्धानं कर्तुं न शक्नोति। सः तां वने अरण्यान्ते प्रतीक्षितुम् अयाचत, यावत् सः पितुः अनुज्ञां गृह्णाति, सा च तस्य सफलतायाः विश्वासेन अङ्गीकृतवती।
पिता प्रत्यागच्छति
यदा बोधिसत्त्वः आश्रमं प्रत्यागतः, तदा तेन सहसा अवलोकितं यत् किमपि यथावत् नास्ति। यज्ञाग्निः अरक्षितः प्रायः निर्वापितः आसीत्, जलकुम्भाः रिक्ताः आसन्, तस्य पुत्रः स्वाभाविककर्मणि न व्यापृतः आसीत्। सः बालकं पृथक् उपविष्टं, वनमार्गं प्रति चिन्तया उद्विग्नेन मुखेन पश्यन्तं दृष्टवान्, यत् तस्य सामान्यशान्त्याः सर्वथा विरुद्धम् आसीत्। यः पिता वर्षाणि यावत् पुत्रस्य सर्वान् भावान् अध्ययनं कृतवान्, सः एकदृष्ट्या एव तस्य मनसि नूतनेन विक्षोभेन उत्पन्नानि लक्षणानि जानाति स्म।
मैत्र्याः विषये प्रश्नः
मृदु निन्दारहितं बोधिसत्त्वः पृष्टवान् यत् किं जातम् इति। तरुणः विमूढः सन् स्वीकृतवान् यत् एका स्त्री आगता, सा अन्यजीवनस्य विषये उक्तवती, तथा सः अधुना न जानाति यत् सः किम् इच्छति, न च केन सह विश्वासः कर्तव्यः। स्वविमूढतायां सः पितरं स्पष्टं प्रश्नं कृतवान्: कः सहचरः रक्षणीयः, कः विनाशाय नेष्यति, इति कथं ज्ञातव्यम्? एतत् अनुज्ञां याचितुं न, अपि तु सदा सर्वथा विश्वसितस्य एकस्य व्यक्तेः प्रति मार्गदर्शनार्थं आन्तरिकः आह्वानम् आसीत्।
सत्यासत्यमित्रयोः गाथाः
बोधिसत्त्वः क्रोधेन न, अपि तु शिक्षकस्य तस्य विषये यत् सः पुत्रः सम्मुखीकरोति, तस्य सम्यक् ज्ञानेन गाथाभिः उत्तरं दत्तवान्। सः अवदत् यत् सत्यः मित्रः सः यः तव विश्वासं जेतुं शक्नोति तथा तव प्रेम प्रत्यर्पयति, यः तव वचनं पालयति, धैर्येण च तव सहगमनं करोति, यः मनसि वाचि कर्मणि च कदापि त्वां न अपकरोति। एतादृशः व्यक्तिः, एकवारं प्राप्तः, गाढम् आलिङ्गनीयः, आजीवं मित्रत्वेन पोषणीयः च। परन्तु अन्यः प्रकारः अपि अस्ति, सम्पूर्णतया भिन्नः — चञ्चलः परिवर्तनशीलः च, यः निष्ठां तथा परिवर्तयति यथा चञ्चलं मनः अवधानं परिवर्तयति, एकस्मिन् क्षणे उष्णतां दत्त्वा अपरस्मिन् क्षणे परित्यजति।
वानरहृदयः स्थिरचित्तश्च
भेदं स्पष्टीकर्तुं बोधिसत्त्वः अविश्वसनीयं जनं वृक्षशिखरेषु वानरैः सदृशं वर्णितवान्, यः सदा शाखातः शाखां प्रति उत्प्लवते, कदापि न स्थिरः, कस्मिन् अपि स्थाने वा व्यक्तौ वा स्थिरं सम्बन्धं धारयितुम् अक्षमः। सः स्वपुत्राय स्पष्टम् आदिष्टवान् यत् तादृशेषु जनेषु हृदयं मा प्रवर्तयेत्, यद्यपि ते प्रथमं मनोहराः प्रतीयेरन्, यतः तैः सह किमपि स्थायि निर्मातुं न शक्यते। या उष्णता सा दर्शितवती, सा एतादृशी क्षणिका आधारविहीना च आसीत्, क्षणम् उज्ज्वला, ततः लुप्ता, यस्य विश्वासः तत् कृतवान् तस्मै केवलं विमूढता नष्टता च अवशिष्यते।
पुनःस्थापितं मनः
गाथाभिः तरुणः स्वस्य भावं स्मृतिना आहतः अभवत्। सः प्रथमवारमिव अवलोकितवान् यत् सः यदनुभूतवान् तत् प्रेम मैत्री वा न, अपि तु क्षणिकः विक्षोभः आसीत्, यः दृढतया भ्रान्त्या स्वीकृतः। लज्जा च आश्वासनं च युगपत् आगतौ। सः पितुः चरणयोः प्रणम्य स्वमूढतां स्वीकृतवान् तथा तां संयमसाधनां पुनःप्राप्तुम् आयाचत, यां सः प्रायः त्यक्तवान् आसीत्। पितुः प्रतिक्रियायां कठोरता नासीत्, केवलं शान्तः स्वीकारः आसीत्, तथा तौ अरण्ये स्वाभ्यासजीवनं पुनः आरब्धवन्तौ, यथा अरण्यान्ते आगता सा स्त्री कदापि न आगता इव।
ब्रह्मलोकः
पुनः स्थिरचित्तः तरुणः नवीनगम्भीरतया ध्यानं पुनः प्रारभत, न केवलम् आज्ञाकारितया, अपि तु पितुः प्रदर्शितानां भयानां यथार्थप्रत्ययेन। कालान्तरे, निरन्तरसाधनया, पिता पुत्रश्च गाढं ध्यानलीनतां प्राप्तवन्तौ, तथा कथा वदति यत् मरणानन्तरं तौ ब्रह्मलोके जन्म प्राप्तवन्तौ — उच्चदिव्यलोके — ध्यानस्य फलरूपेण, जीवनान्तपर्यन्तं यथावत् सम्यक् अभ्यस्तेन ध्यानेन।
बुद्धस्य परिचयः
कथायाः समाप्तौ बुद्धः अवदत् यत् अधुनातनः चञ्चलः तरुणभिक्षुः तथा तं प्रलोभितवती स्त्री, इमे एव दिवसे पुरातनसमये आश्रमे इमं नाटकं अभिनीतवन्तौ, पुनः पुरातनाभ्यासेन सम्मिलितौ, यावत् उपदेशः अन्ततः प्रभावशाली अभवत्। अरण्यस्य प्राज्ञः तपस्वी पिता, बुद्धः अवदत्, पूर्वजन्मनि स्वयं एव आसीत्।
अरण्यतपोवनात् अपि अधिकं स्थायी उपदेशः
अरञ्ञजातकात् यत् अवशिष्यते, तत् स्त्रीविरोधी वा कामविरोधी चेतावनी नास्ति, अपि तु सर्वस्मिन् सहवासे परीक्षा अस्ति: यः व्यक्तिः वचने कर्मणि मनसि च तव प्रति निष्ठावान् अस्ति वा, अथवा वानरवत् शाखासु चलति, यत्र तावद् एव उष्णः यावत् अधिकं मनोरञ्जकं किमपि न दृश्यते? तपोवनं दीर्घकालात् लुप्तम् अस्ति, परन्तु पिता यत् प्रश्नं स्वपुत्राय पृष्टवान् — कः सहचरः विश्वसनीयः — सः अद्यापि तथैव उपयोगी अस्ति, यदा कोऽपि सहसा भावस्य क्षणे कस्मिन् विश्वसेयम् इति निर्णेतुं बाध्यः भवति।
ज्ञातव्य-विशेषः
पालिभाषायाम् अरञ्ञ इत्यस्य अर्थः वनम् अथवा “अरण्यप्रदेशः” इति, यत् विवेकस्य शान्तेः च प्रतीकम्।
कथायाः प्रसङ्गः जेतवने प्रवर्तते, यत्र प्रगल्भया स्त्रिया प्रलोभितस्य एकस्य भिक्षोः वृत्तान्तः वर्ण्यते।
सा स्त्री आश्रमं प्राप्नोत् यतः सीमावर्तिनः ग्रामस्य आक्रमणात् पलायमाना आसीत्, न तु निरुद्देश्यं भ्रमन्ती।
पितुः गाथाः सत्यमित्रं तथा वानरहृदयं चपलमित्रं विभज्य ज्ञातुं शिक्षयन्ति।
पिता पुत्रश्च ध्यानेन ब्रह्मलोके उत्पन्नौ इति कथ्यते।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता