अयकूटजातकम्

जेतवने पालिपिटकस्य जातकसंख्या ३४७ कथिता। भिक्षवः धर्मसभायां उपविश्य बुद्धस्य परहिताय अश्रान्तं कर्म प्रशंसन्तः आसन्; तदा बुद्धः प्रविश्य अवदत् यत् सः पूर्वमपि जगतः कल्याणाय कर्म कृतवान्। एषा कथा महाकण्हजातकेन सम्बद्धा अस्ति। बुद्धस्य वचनैः भिक्षवः स्मारिताः यत् प्राणिषु तस्य करुणा नूतना नास्ति, अपि तु अनेकजन्मनाम् अभ्यासः अस्ति।

वाराणस्यां बोधिसत्त्वः ब्रह्मदत्तस्य प्रधानमहिष्याः पुत्रः रूपेण जातः। सः कलासु शिक्षितः, पितुः मरणानन्तरं मैत्र्या न्यायेन च धर्मतः राज्यं कृतवान्। यदा तेन दृष्टं यत् बहवः प्रजाः यक्षाणां सम्माननाय यज्ञेषु अजान्, मेषान्, अन्यान् पशून् च हिंसन्ति, तदा सः भेर्या घोषयापयत् यत् कोऽपि जीवः न हन्तव्यः इति।

यक्षाः स्वबलेः अपहरणेन क्रुद्धाः हिमालये समवेताः, तस्य राज्ञः वधाय एकं क्रूरं यक्षं प्रेषितवन्तः, यः तेषां भोजनम् अवरुद्धवान् आसीत्। यक्षः गृहकूटवत् विशालं प्रज्वलितं लोहपिण्डं वहन् आगतः; मध्यरात्र्यनन्तरं सः राज्ञः शय्यायाः शिरोभागे स्थित्वा प्रहर्तुम् उद्यतः अभवत्।

तस्मिन् क्षणे त्रायस्त्रिंशे स्वर्गे देवराजस्य शक्रस्य आसनम् उष्णम् अभवत्। शक्रः कारणं द्रष्टुं दृष्टवान्, धर्मिष्ठस्य राज्ञः सङ्कटं विज्ञाय वज्रं गृहीत्वा यक्षस्य उपरि स्थितवान्।

राजा जागृतः सन् यक्षं लोहदण्डेन सह अन्तरिक्षे स्थितं दृष्ट्वा श्लोकेन पृष्टवान् यत् सः तं रक्षितुम् आगतः अथवा नाशयितुम्। यक्षः उत्तरं दत्तवान् यत् सः राक्षसानां दूतः राज्ञः वधाय प्रेषितः, किन्तु यस्मिन् शिरसि शक्रः स्वयं रक्षति तत्र अग्निमयः दण्डः निष्प्रभः, अतः सः प्रहर्तुं न साहसम् अकरोत्। राजा प्रत्यवदत् यत् यदि देवाधिपतिः शक्रः तस्य पक्षं समर्थयति, तर्हि कोलाहलकारिणः पिशाचाः वा राक्षसाः वा तं भीषयितुं न शक्नुयुः। अपि च, यदि भूताः विकृतं स्वरं कुर्युः, तथापि ते तादृशे कठोरे संघर्षे समर्थाः न भवेयुः, यतः राजा अहिंसायाः पक्षे स्थितः, देवाधिपतिः च तस्य पार्श्वे आसीत्। चतुर्णां श्लोकानां एषा समग्रा वाणी एव कथायाः स्थानं चतुष्कनिपाते निर्धारयति, तथा च राजा मृत्युतुल्यां धमकीं भयेन न अपि तु शान्तस्पष्टतया उत्तरयति इति दर्शयति।

शक्रः यक्षं पलायितं कृतवान्, राज्ञे च भयं न कर्तव्यम् इति अवदत्। सः अग्रे तस्य रक्षणं करिष्यामि इति प्रतिज्ञाय स्वभवनं प्रत्यगच्छत्। यः राजा क्रुद्धानां भूतानां षड्यन्त्रस्य लक्ष्यम् आसीत्, सः अक्षतः स्थितः; प्राणिहिंसानिषेधस्य तस्य घोषणा दृढा अभवत्। क्षुधार्ताः भूताः स्वबलिं हारितवन्तः, किन्तु राज्यं तादृशं शासकं लब्धवत्, यस्य करुणां प्रज्वलितः लोहदण्डः अपि चालयितुं न शशाक।

राज्ञः रक्तबलिनिषेधः पशूनाम् अनावश्यकहिंसातः रक्षणाय आसीत्। तथापि कथा दर्शयति यत् तेन त्रायस्त्रिंशात् स्वर्गात् रक्षकः राजशय्यासमीपम् आकृष्टः, यदा तस्य अवश्यकता आसीत्। अनुशासनं स्वयं रक्षणं न याचितवत्; रक्षा तु तेन एव गुणेन समागता, यं गुणं अनुशासनम् अभिव्यनक्ति स्म।

प्रज्वलितस्य लोहदण्डस्य सम्मुखे राज्ञः शान्तिः एव कथायाः हृदयम्। सः बलिप्रथां निषिद्धवान्, यतः हननं दुष्टम् आसीत्, न तु कस्यचित् पुरस्काराय; यदा सङ्कटम् आगतं, तदा सः यक्षं निर्भयं प्रत्यवदत्, धर्मस्य पक्षधरं रक्षकं विश्वसन्। पूर्णसम्पत्त्या समृद्धोऽपि राजा तं अस्त्रं स्वयं शमयितुं न शक्तः स्यात्; सुरक्षा तु पूर्वमेव सुजीवितस्य जीवनस्य शान्तायाः निरन्तरतायाः फलम् आसीत्।

कथायाः अन्ते बुद्धः पात्राणां परिचयं दत्तवान्: तस्मिन् काले शक्रः अनुरुद्धः आसीत्, वाराणस्याः धर्मिष्ठः राजा च स्वयं बुद्धः आसीत्। सत्ये अहिंसायां च विश्वस्तं जीवनं सङ्कटस्य उदयात् बहु पूर्वमेव स्वस्य रक्षाकवचं निर्मिमीते।