मिगलोपजातकम्

पालिसङ्ग्रहे क्रमाङ्कः ३८१ इति निर्दिष्टं मिगलोपजातकं जातकट्ठकथायां सुरक्षितम् अस्ति, यत् बुद्धेन जेतवने उक्तम्। तत् एकस्य अविनीतस्य भिक्षोः विषये अस्ति। शास्ता तं पृष्टवान् यत् सः वस्तुतः अविनीतः अस्ति वा, भिक्षुः च अवदत् यत् आम्। ततः बुद्धः अवदत् यत् एषः भिक्षुः न प्रथमवारम् अविनीतः आसीत्।

बुद्धः अवदत् यत् पूर्वमपि अविनयेन सः भिक्षुः प्राज्ञानाम् आज्ञां न पालितवान्। तस्य फलरूपेण सः वेरम्भवातैः मृत्युं प्राप्तवान् (भयङ्कराः वाताः ये आकाशस्य सर्वाधिकोन्नतेषु भागेषु वहन्ति, यत्र कोऽपि पक्षी सुरक्षितं उड्डीयितुं न शक्नोति)। एतेन प्रस्तावेन शास्ता प्राचीनां कथाम् आख्यत्। शब्दाः संक्षिप्ताः सन्ति, किन्तु ते एकां कथां प्रतिज्ञापयन्ति यत्र श्रवणे अस्वीकारस्य मूल्यम् अतिमहत् भवति।

एकदा यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राजा आसीत्, तदा बोधिसत्त्वः अपरण्णगिज्झनामकः गृध्रः अभवत्। सः गिज्झपब्बत इति अर्थात् गृध्रपर्वते गृध्रपरिवारेण सह निवसति स्म। सः तेषां राजा आसीत्, समूहः च मार्गदर्शनार्थं तं अपेक्षते स्म।

तस्य मिगलोपनामकः पुत्रः आसीत्, यः अतीव बलवान् शक्तिशाली च आसीत्। तरुणः गृध्रः अन्येषां गृध्राणां पहुँचात् उच्चतरम् उड्डीयते स्म। समूहः असमञ्जसः अभवत् तथा स्वराजम् अवदत् यत् तस्य पुत्रः अतिदूरम् उड्डीयते। ते तस्य उड्डयनात् यत् आनेष्यति तस्य भयं कुर्वन्ति स्म, अतः ते विषयं तस्मै उपदेष्टुं समर्थं प्रति निवेदितवन्तः।

बोधिसत्त्वः पुत्रम् आहूय अवदत् यत् सः श्रुतवान् यत् सः अतिउच्चम् उड्डीयते। यदि सः एवं करोति, तर्हि सः स्वमरणम् आनयिष्यति। ततः सः त्रीन् श्लोकान् अभाषत। प्रथमः वदति यत् तस्य मार्गाः असुरक्षिताः प्रतीयन्ते, यतः सः उचितसीमानाम् उपरि उड्डीयते। द्वितीयः वदति यत् यदा पृथिवी तस्य दृष्टौ चतुरस्रक्षेत्रवत् दृश्यते तदा प्रत्यावर्तेत, उच्चतरम् उड्डयनं न साहसीत। तृतीयः वदति यत् उच्चम् उड्डयनं प्रयतमानाः अन्ये पक्षिणः उग्रवातैः आहताः सन्तः स्वगर्वेण नष्टाः अभवन्।

मिगलोपः अवज्ञया पितुः आज्ञां न पालितवान्। सः उत्थाय उत्थाय पितुः निर्धारितां सीमाम् अतिक्रान्तवान्। यदा सः कालवातैः, यः लघुः तथापि उग्रः उच्चवातानां समूहः आसीत्, सह समागतः, तदा सः तान् भित्त्वा अगमत्। तथापि सः ऊर्ध्वम् उड्डयते स्म, यावत् सः वेरम्भवातैः सह साक्षात् समागतः। यः साहसः तं गर्विणम् अकरोत्, सः अधुना तं प्रत्येकं चिह्नम् अतिक्रम्य नीतवान् यत् तं प्रत्यावर्तनाय उपदिशति स्म।

वेरम्भवाताः तं प्रहरितवन्तः। तेषां केवलेन आघातेन सः खण्डशः पतितः वायौ च विलीनः अभवत्। अनुवादकः टिप्पणीं करोति यत् एते वाताः समानाभिधानस्य समुद्रात् नामग्रहणं कुर्वन्ति। कथा सङ्घर्षस्य दृश्यं न ददाति, केवलं शीघ्रम् अन्तम्। यत् शक्तिः अनन्तम् इव प्रतीयते स्म, तत् तादृशैः बलैः सह तुलने अल्पम् अभवत्, यैः कोऽपि पक्षः सहितुं न शक्नोति।

कथा समापनश्लोकैः समाप्यते, यत् पाठं दृढीकुर्वन्ति। ते वदन्ति यत् मिगलोपः स्वस्य वृद्धस्य पितुः प्रज्ञापूर्णान् आदेशान् अवमन्य कालवातानां वेरम्भवातानां च परम् अगमत्। तस्य पत्नी, तस्य सन्ताः, तस्य समग्रः परिवारः च तेन दुर्विनीतेन पक्षिणा विनाशं प्राप्तवन्तः। अतः श्लोकाः समाप्यन्ति यत् ये वृद्धानां वचनं न शृण्वन्ति, ये च एतादृशेन गर्विणा गृध्रेण इव सीमाः अतिक्रामन्ति, ते उचितनियमान् अवमन्यमाना विनाशं प्राप्नुवन्ति।

उपदेशानन्तरं शास्ता जन्मवृत्तान्तं परिचितवान्। तस्मिन् काले मिगलोपः दुर्विनीतः भिक्षुः आसीत्, अपरण्णगिज्झः च स्वयं बुद्धः आसीत्। यः भिक्षुः स्वस्य अविनयं स्वीकृतवान्, तस्मै प्रदर्शितं यत् तस्य अभ्यासः प्राचीनः अस्ति। तस्मै अपि प्रदर्शितं यत् शान्तेन सत्यकथया एषः अभ्यासः कुत्र नयति।

कथा बलस्य विरुद्धा नास्ति। मिगलोपस्य शक्तिः वास्तविकी अस्ति, जातकं तां न उपहसति। यत् सा सावधानं करोति, तत् बलं यत् तान् सर्वान् सीमाः प्रत्याख्यायति, ये दूरतरं पश्यन्ति। पिता स्नेहेन वदति, त्रिधा स्वां चेतावनीं पुनरावर्तयति, तथापि पुत्रः केवलं आह्वानं शृणोति। समापनश्लोकाः गम्भीरं बिन्दुं योजयन्ति— एतादृशस्य गर्वस्य मूल्यं कदाचित् एकस्मिन् एव जने न तिष्ठति। परिवारः, समूहः, समुदायः च एकस्य श्रवणस्य अस्वीकारेण अधः पतितुं शक्नुवन्ति।