शीलवीमंसजातकम्

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य शासनकाले बोधिसत्त्वः (पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्धः) राज्ञः पुरोहितरूपेण सेवां करोति स्म, राजसभायां सर्वेभ्यः अधिकं सम्मानितः। तस्य सम्मानः सद्गुणे आधारितः अस्ति, अथवा केवलं जन्मनि, इति ज्ञातुं सः राजकोषात् दिने दिने राज्ञः स्वाधिकारिणः समक्षम् एव मुद्राः चोरितवान्। अन्ते सः गृहीतः मृत्युदण्डाज्ञया राज्ञः समक्षम् आनीतः। केवलं यदा सः स्वप्रयोजनं स्पष्टम् अकथयत्, तदा राजा अवगत्य तं क्षमितवान्। विक्षुब्धः पुरोहितः सद्गुणस्य यथार्थमूल्यं ज्ञात्वा, यत् सः प्रायः प्राणैः अपि अधिगन्तुं प्रवृत्तः आसीत्, राजसभां त्यक्त्वा राजोद्यानं प्रति गतः, चिन्तनार्थम्।

तत्र उपविष्टः सः एकं श्येनं दृष्टवान्, यः एकस्मात् सूनायाः हट्टात् मांसखण्डं गृहीत्वा उड्डीय गच्छति स्म। तत्क्षणमेव अन्ये पक्षिणः तस्य उपरि पतित्वा नखैः तुण्डैश्च तं विदारयितुं प्रवृत्ताः, यावत् वेदना तं मांसं त्यक्तुं बाध्यं न करोति। अन्यः पक्षी तत् गृहीत्वा तत्क्षणमेव तथैव आक्रान्तः, प्रथमवत् तत् मुक्तवान्। एषः क्रमः पक्षिणि पक्षिणि पुनरावर्तते स्म, प्रत्येकः यावत् धारयति तावत् एव कष्टं सहते, यत् क्षणं तत् मुञ्चति तत्क्षणम् एव शान्तिं प्राप्नोति।

बोधिसत्त्वः इमां दुःखशृङ्खलायां मानवतृष्णायाः यथार्थं चित्रं दृष्टवान्। यत् किमपि मनुष्यः गृह्णाति, धनं, सुखं, सम्पत्तिं वा, तत् तदेव अनुसरणं तथा पीडां प्रवर्तयति, यत् मांसखण्डस्य पश्चात् पक्षिषु प्रवृत्तम्; तस्य ग्रहणस्य मुक्तिः एव तां शान्तिं आनयति, यां धारणं कदापि दातुं न शक्नोति।

ततः सायंकाले सः पिङ्गलानाम्नीं दासीं दृष्टवान्, या स्वस्वामिनः प्रत्यागमनस्य आशया रात्रौ विलम्बेन प्रतीक्षते स्म, यावत् अधिकं आशयते तावत् अधिकं अस्वस्था निद्राविहीना च अभवत्। यदा सा अन्ततः तस्य प्रत्याशां सर्वथा त्यक्तवती, तदैव सा शयनं कृत्वा सम्पूर्णायां अविक्षुब्धायां शान्तौ निद्रितवती। बोधिसत्त्वः अत्र अपि श्येनवत् एव प्रतिरूपं दृष्टवान्: दुःखं न निराशा, अपि तु आशैव तां पीडयति स्म, तस्याः परित्यागः तत् विश्रान्तिं दत्तवान् यां आशा कदापि दातुं न शक्नोति।

अग्रे गच्छन् बोधिसत्त्वः गाढध्याने उपविष्टं कञ्चन तपस्विनम् अपश्यत्, यः परितः किमपि न विक्षिप्तः। तस्मिन् क्षणे सः अवगतवान् यत् इह वा परत्र वा कोऽपि सुखः ध्यानपूर्णचित्तस्य आनन्दं न अतिशेते, यतः तत्र आशा तृष्णा च स्वयमेव शान्तिं प्राप्नुतः।

बोधिसत्त्वः स्वपदं सर्वं धनं च त्यक्त्वा अरण्ये तपस्वीजीवनं स्वीकृतवान्। तत्र सः ध्यानजन्यान् उच्चतरान् अभिज्ञाः विकसितवान्, ब्रह्मलोकप्राप्तये उद्यतः अभवत्, यः गभीरध्यानेन प्राप्यः उच्चः स्वर्गलोकः अस्ति। भगवान् कथां समापयन् प्रकटितवान् यत् सः स्वयं तस्मिन् पुरोहिते एव आसीत्। तस्य प्राणसङ्कटात् पलायनं तस्मै एकस्मिन् दिनस्य अपराह्णे त्रिभिः असम्बद्धैः दर्शनैः तस्यैव शान्तेः मार्गं दर्शितवत्, यस्यैव अन्वेषणाय तस्य सद्गुणपरीक्षा प्रारम्भे आरब्धा आसीत्। जातकसङ्ख्या ३३० इति पालिग्रन्थे अस्मिन् आख्याने अभिलिखिता अस्ति।

अस्य क्रमस्य प्रभावः तस्मिन् अस्ति यत् बोधिसत्त्वेन एताः त्रयः शिक्षाः अन्वेष्टव्याः न आसन्। ते एकस्मिन् सायंकाले स्वाभाविकगत्या तस्य मार्गम् अभ्यागच्छन् — एकः पक्षी, एका दासी, एकः तपस्वी — प्रत्येकः भिन्नकोणतः एकमेव तत्त्वं प्रदर्शयन्। एकं दृष्टान्तं कदाचित् आकस्मिकम् अपि मन्येत, परन्तु त्रयः असम्बद्धाः प्राणिनः एकमेव प्रतिरूपं प्रमाणयन्तः तस्य मनसि सन्देहस्य अवकाशं न अवशेषयन्ति — यत् ग्रहणं वस्तुतः किं व्ययति, यत् मुक्तिः वस्तुतः किं ददाति, तत् सर्वं स्पष्टीकरोति।

तपस्विनः स्थैर्यं बोधिसत्त्वाय तस्मात् कारणात् महत्त्वपूर्णम् आसीत् यत् तत् किमपि अधिकं न याचते। श्येनस्य अल्पा विश्रान्तिः दासीस्य क्लान्तनिद्रा च केवलं किञ्चिद् विशिष्टदुःखस्य अभावरूपाः आसन्, न तु स्वयं स्वतन्त्रा शान्तिः। ध्यानं ततः किम् अपि दत्तवत् यत् पक्षी वा सेवकः वा स्वयं प्राप्तुं न शक्नोति — सन्तोषं यत् न किमपि गृह्यते, न धार्यते, न च अन्ततः त्यज्यते तस्मिन् आश्रितम्। अतः तत् त्रिषु शिक्षासु अन्तिमं श्रेष्ठतमं च स्थितम्, न केवलं प्रथमयोः द्वयोः अन्यः संस्करणमात्रम्।