वाराणसीबाह्ये वने बोधिसत्त्वः प्राज्ञः वानप्रस्थः सन् न्यवसत्। एकदा मध्याह्ने परिश्रान्तः कश्चित् पथिकः विश्रामार्थं छायायां स्थितवान्। तत्र पतितानां चम्पककुसुमानां शुष्कपत्राणां च सुगन्धितं राशिं दृष्ट्वा, शिरोधानं कर्तुम् असावधानतया सः स्वहस्तं तत्र न्यक्षिपत्।
तस्मिन् सुगन्धिपुष्पराशौ कश्चित् कृष्णवर्णः महाविषः वृश्चिकः (वीचिक्कः) निगूढः आसीत्। बाधां प्राप्य सः स्वपुच्छस्य तीक्ष्णं दंशं पथिकस्य अङ्गुष्ठे अतुदत्। तीव्रविषेण व्याकुलः सः चीत्कारं कुर्वन् भूमौ अपतत्।
समीपस्थः बोधिसत्त्वः धावित्वा आगत्य विषहारिण्या ओषध्या तस्य चिकित्सां कृत्वा तं समाश्वासयत्। वेदनायां शान्तायां सत्यां बोधिसत्त्वः उपदिशन् अवदत्—'पश्यत अस्य दृश्यस्य शिक्षाम्। यत् वस्तु बाह्यरूपेण रमणीयं सुगन्धयुक्तं च भवति, तस्य हृदये प्राणघातकः विषः भवितुं शक्नोति। तथैव अस्मिन् संसारे कपटिनः मित्रात् सर्वदा सावधानाः भवत। ते मुखे मधु वर्षन्ति, परं हृदये विश्वासघातस्य विषं धारयन्ति। प्राज्ञः जनः बाह्यशोभया न वञ्चितः स्यात्, अन्यथा पुष्पान्तर्गतवृश्चिकेन इव सः सन्तप्तः भविष्यति।'
ज्ञातव्य-विशेषः
इयं विवेकस्य कपटमित्रत्वस्य च विषये भक्तिपूर्णा शिक्षाकथा, पालिजातकसङ्ग्रहे क्रमाङ्कितं प्रामाणिकं जातकं न (जातकसंख्या २४४ अन्यत्र वा वृश्चिककपटमित्रकथा न दृश्यते)। अस्यं तु बुद्धस्य प्रकृतशिक्षां कपटमित्रस्य (सिगालोवादसूत्रं, दीघनिकाये, सूत्रसंख्या ३१) सत्यं नाट्यीकरोति।
सुगन्धितेषु चम्पककुसुमेषु निगूढस्य घातकस्य वृश्चिकस्य सजीवं प्राकृतिकं रूपकं प्रस्तौति।
मानवसम्बन्धेषु सूक्ष्मदृष्ट्या प्रज्ञायाः (प्रज्ञायाः) आवश्यकतां दृढयति।
आध्यात्मिकशिक्षणात् पूर्वं शारीरिकीं चिकित्सां कुर्वतः दयालोः भिषजः रूपेण बोधिसत्त्वं दर्शयति।
प्राचीननीतिशास्त्रस्य 'विषकुम्भं पयोमुखम्' इति प्रसिद्धं दृष्टान्तं साक्षात् विशदयति।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता