जम्बूखादकजातकम् क्रमाङ्कः २९४

जातकसंख्या 294, जम्बुखादकजातकम्, तिकनिपाते आरभ्यते, यत्र बुद्धस्य ईर्ष्यालुः पितृव्यपुत्रः देवदत्तः तस्य सहचरः कोकालिकश्च गृहे गृहे भक्तानां मध्ये भ्रमन्तौ प्रत्येकं परस्परस्य मिथ्यागुणान् प्रशंसतः, येन तौ यत् न अर्हतः तादृशं भिक्षान्नं प्राप्नुयाताम्। कोकालिकः देवदत्तस्य कल्पितं कुलीनत्वं आध्यात्मिकसिद्धिं च प्रशंसति स्म। देवदत्तः प्रत्युपकारेण कोकालिकस्य ब्राह्मणवंशं विद्यां च प्रशंसति स्म, यतः कस्यापि दावस्य वास्तविकः आधारः नासीत्।

यदा अन्ये भिक्षवः एतां निर्लज्जां परस्परप्रशंसां परस्परं चर्चितवन्तः, तदा तस्य वार्ता बुद्धस्य समीपं प्राप्ता। बुद्धः अवदत् यत् एषा कस्यापि नूतना प्रवृत्तिः नासीत्। सः व्याख्यातवान् यत् एतौ एव द्वौ आत्मानौ अतीव पूर्वं भिन्नैः शरीरैः एतं एव वञ्चनम् अभ्यस्तवन्तौ, तथा सः तेषां दर्शनाय इमां कथाम् अकथयत्, यत् कियत् अल्पं परिवर्तितम् इति।

अतिप्राचीने काले ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः एकस्मिन् एकाकिनि वनप्रदेशे स्थितस्य महतः जम्बुवृक्षस्य रुक्खदेवता (वृक्षदेवता) अभवत्। एकदा नगरसमीपे शवस्य तथा उच्छिष्टस्य भक्षणस्य नियमात् मलिनः काकः तस्मिन् एव वृक्षे उड्डीय शाखासु अवतीर्णः। सः लोभेन पक्वानि नीलारुणानि फलानि भक्षितुं आरभत, अनेकानि खण्डानि भूमौ पतितानि, यत् तत् भक्षयन् कस्यापि विभागस्य चिन्तां विना।

एकः कृशः शृगालः आहारान्वेषणे गच्छन् उपरि भक्षयन्तं काकं दृष्टवान्। सः मनसि चिन्तितवान् यत् चाटुवचनेन पतितेभ्यः फलेभ्यः अंशं प्राप्तुं शक्नोति, स्वयं परिश्रमं विना। ऊर्ध्वं दृष्ट्वा सः मधुरेण श्लोकेन उच्चैः अवदत्: कः अयं यस्य स्वरः एतावत् मनोहरः, एतावत् समृद्धः, अत्यन्तं मधुरः, यः जम्बुशाखायाम् अविच्छिन्नं तरुणमयूर इव कूजति?

स्वकीयस्य कर्कशस्य रवस्य एतादृशेन माधुर्येण तुलनां श्रुत्वा अभिमानेन स्फीतः काकः प्रत्यवदत्: सत्कुलजः सुहृत्, यदा सत्कुलं श्रृणोति तदा तस्य प्रशंसां कर्तुं जानाति, अतः यथेष्टं भक्षय। एवम् उक्त्वा काकेन शाखा प्रबलं कम्पिता, येन अधिकानि फलानि प्रतीक्षमाणस्य शृगालस्य समीपं पतितानि, यः एतादृशं विवेकशीलं मित्रं प्राप्य हर्षितः अभवत्।

बोधिसत्त्वः स्वाश्रितवृक्षात् एतं सम्पूर्णं निरर्थकं परस्परप्रशंसाविनिमयं दृष्टवान्, न च मौनं धारयितुं शक्तवान्। सः स्वयं गाथां उक्तवान्: एतावता कालेन सः अवलोकितवान् यत् द्वौ मिथ्यावादिनौ अन्ते एकत्र मिलितौ, एकः वान्तम् अश्नाति, अपरः शवम् अश्नाति, उभौ परस्परं प्रशंसतः, यथा तयोः कस्यापि सत्यस्य प्रशंसा सम्भवेत्।

वचनानन्तरं रुक्खदेवता केवलं वचनैः न तिष्ठति स्म। सः भयानकं रूपं धृत्वा सहसा शाखासु प्रकटितः, तथा तादृशेन आकारेण स्वं प्रकाशयन् यत् शृगाल-काकौ युगपत् भीषयितुं समर्थः आसीत्। उभौ अपि वनात् तत्क्षणमेव पलायितौ, यत् फलं ते पूर्वं षड्यन्त्रितवन्तौ तदपि त्यक्त्वा, यथा वास्तविकं भयं चाटुवचनं स्थानापन्नं कृतवान्।

उपदेशस्य अन्ते बुद्धः जन्म स्पष्टम् अभिज्ञातवान्। यः शृगालः जानन् मिथ्याचाटुवचनेन संवादम् आरभत, सः देवदत्तः आसीत्। यः काकः समानम् असत्यतया प्रत्यर्पितवान्, सः कोकालिकः आसीत्। यः रुक्खदेवता तौ उभौ अनावृतौ भीषितौ च अकरोत्, सः स्वयं बुद्धः आसीत्, द्वयोः जन्मनोः एकः एव विवेकशीलः साक्षी, यः असत्यमित्रत्वं केवलं परस्परासत्येन निर्मितम् इति दृष्टवान्।

पाठः न सूक्ष्मः आसीत्, न च सूक्ष्मः भवितुं अभिप्रेतः आसीत्। देवदत्तः कोकालिकश्च वर्तमाने, यथा शृगालः काकश्च अतीते, तस्याः प्रशंसायाः लाभम् अन्विष्टवन्तः, या व्ययरहिता आसीत् यतः तस्यां सत्यं नासीत्। उभौ युग्मौ एकेन एव साक्षिणा अनावृतौ, यद्यपि ते जन्मनाम् असङ्ख्यैः अन्तरालैः पृथक्कृतौ, तथापि एकस्मिन् एव व्यवहारे बद्धौ। चाटुवचनं चाटुवचनेन विनिमीयते, यत्र सुखदानि शब्दानां अधः किमपि सारभूतं कदापि परिवर्तितं नासीत्। मधुरासत्येन फलानि पातितानि, तथा कीर्तिहेतोः दत्तं दानं, यस्यां कीर्तिं कोऽपि न अर्जितवान्, अन्ततः एकमेव विनिमयः आसीत्, केवलं असत्यवादिनां जातिः तथा ते यत् फलम् अभिलषन्ति तत् भिन्नम् आसीत्।